Verveling kan helpen

De Noorse filosoof Lars Svendsen schreef uit verveling een boek over de oorzaak van deze gemoedstoestand. ,,We hebben alles wat we wilden hebben, behalve betekenis.''

In verveling berusten is onmogelijk. Voor verveling slaan we op de vlucht. Maar begrijpen we wel waarvoor we vluchten? Is verveling een `zwijgende nevel' die alle dingen en mensen in een eigenaardige onverschilligheid doet samenvloeien, zoals Heidegger meende? Is het afschuw over de lege tijd (Kant) of het gevolg van de bevrediging van alle verlangens (Schopenhauer)? Volgens Joseph Brodsky is verveling het ,,product van de herhaling''. In plaats van voor de verveling weg te lopen kun je beter tot op ,,de bodem van het dal'' gaan, schreef hij. ,,De verveling spreekt de taal van de tijd, en wel om je de waardevolste les te leren, namelijk die van je volslagen onbeduidendheid.''

Werken is volgens veel denkers de beste remedie tegen verveling, het liefst werk waar enige creativiteit voor nodig is. Dat ontdekte ook de Noorse filosoof Lars Svendsen, toen hij na de voltooiing van zijn proefschrift in een diepe verveling werd gedompeld. Hij besloot te proberen die verveling te doorgronden en er een boek over te schrijven. Svendsen: ,,Mijn proefschrift is erg academisch, op het laatst werd het saai werk. Dat wilde ik voorkomen bij mijn boek over verveling. Ik ben gaan schrijven op een essayistische, persoonlijke manier. Het moest een boek over verveling worden dat zelf niet vervelend is; een vervelend boek over verveling is behoorlijk hopeloos.''

In eerste instantie schreef Svendsen het boek voor zijn eigen plezier. ,,Ik was ervan overtuigd dat niemand zo'n boek zou willen lezen.'' Een Noorse uitgeverij wilde het in 1999 toch graag uitgeven. Svendsen, toen buiten academische kringen nog onbekend, stond binnen twee weken in de boekentoptien. Er werden 10.000 exemplaren verkocht, wat veel is voor het dunbevolkte Noorwegen. Kjedsomhetens filosofi werd vertaald in vijftien talen, eind vorig jaar verscheen het onder de titel Filosofie van de verveling in Nederland. Svendsen, die ook zanger is van de popgroep UBIK, werkt als universitair docent aan de Universiteit van Bergen. Momenteel werkt hij aan een nieuw boek over de filosofie van de mode.

Angst

Is verveling een filosofisch probleem? ,,Verveling is een existentieel probleem'', zegt de 33-jarige filosoof. ,,De existentiële dimensie ontbreekt een beetje in de huidige academische filosofie. De keuze voor verveling als filosofisch onderwerp is voor mij een manier om de persoonlijke ervaring terug te brengen in de filosofie. In het verleden hebben heel wat denkers zich met verveling beziggehouden, existentialisten als Kierkegaard en Heidegger bijvoorbeeld. Een veel prominenter thema in de existentialistische filosofie is het fenomeen van de angst. Toen ik lesgaf over Heidegger aan filosofiestudenten en sprak over zijn analyse van existentiële angst, leek het of ze op een persoonlijk niveau niet begrepen waar ik het over had. Maar zo gauw ik begon te praten over verveling werd het relevant voor ze, dat was een emotie die ze al te goed kenden. Het concept van de angst is heel dramatisch. Misschien is ons bestaan te zeer vervlakt geraakt en is verveling daarom herkenbaarder.''

Depressie en verveling zijn verwante mentale toestanden. Terwijl er al tientallen jaren onderzoek wordt gedaan naar depressie, staat het onderzoek naar verveling nog in de kinderschoenen. Een probleem is, zegt Svendsen, dat verveling moeilijk op een exacte manier te meten valt. ,,Er lijkt wel een toename van verveling te zijn, als je bijvoorbeeld kijkt naar de vele middelen waarmee verveling tegenwoordig bestreden kan worden. De groei van de entertainment-industrie zou je als een indicatie van toenemende verveling kunnen zien. En in recente studies is op het verband gewezen tussen verveling en winkelgedrag.''

Wat is nu de oorzaak van alle verveling? Svendsen brengt de moderne verveling in verband met de individualisering en het verlies van `betekenis'. Die twee staan volgens hem in nauwe relatie tot elkaar. ,,In premoderne maatschappijen bestond er een collectieve betekenis. In de moderne tijd werden tradities en religie terzijde geschoven. De betekenis van het totaal is weggevallen en sindsdien moeten we proberen om zelf een persoonlijke betekenis te vinden. Vandaar de nadruk op de zelfverwerkelijking van het individu. Het individualisme is onze ideologie geworden; wat is nu meer conformistisch dan een individualist zijn? Helaas falen we in de zoektocht naar persoonlijke betekenis.

,,Elke maatschappij heeft een voorstelling van de ideale toestand, waarin het aan niets ontbreekt. In de Middeleeuwen was dat het paradijs, voor de Grieken het `gouden tijdperk', en voor de westerse wereld was dat de consumptiemaatschappij, waarin we onszelf zouden realiseren als individuen door te consumeren. Wij leven nu in die maatschappij, de ideale toestand is bereikt. We hebben alles wat we wilden hebben, behalve betekenis. We staan namelijk tegenover een wereld vol voorgefabriceerde betekenissen die we alleen kunnen consumeren. De mens is een wezen dat zelf zijn wereld schept, maar wanneer alles in die wereld al gecodeerd is blijft er nauwelijks ruimte over om zelf betekenis tot stand te brengen. Het gevolg is een diepe verveling.''

De consument wordt nu toch juist als actief gezien?

,,Dat klopt, het idee bestaat dat je door de keuze van producten persoonlijke betekenis creëert. Maar ik zie dat niet als een erg solide betekenis. Wat je koopt zijn symbolische waarden, en we zien dat die symbolische waarden steeds sneller verslijten.'' Svendsen citeert de Duitse cultuurfilosoof Walter Benjamin, die mode `de eeuwige terugkeer van het nieuwe' noemde. ,,We zijn steeds op zoek naar nieuwe ervaringen en nieuwe producten. Maar het nieuwe veroudert snel, en de belofte van persoonlijke betekenis wordt nooit ingelost.

,,Mode is meer dan alleen kleding, het is een logica die toepasbaar is op alle consumptiegoederen. De logica van de mode bestaat uit het creëren van symbolische waarden die binnen korte tijd hun efficiëntie verliezen. Alle nieuwe producten brengen een belofte met zich mee, maar het is noodzakelijk voor de consumptiemaatschappij dat het object zijn belofte nooit kan nakomen. Het product moet altijd teleurstellen, zodat het vervangen kan worden door nieuwe producten. Waarom we er dan in blijven geloven? Misschien zijn er gewoon geen andere bruikbare bronnen van betekenis. Zoals Montaigne schreef, het hoogste plezier is de voortdurende jacht op plezier, in plaats van het plezier zelf.''

Is er geen alternatief voor de op consumptie gerichte levensstijl?

,,Ik beschrijf dit fenomeen niet van de buitenkant. Ik ben er deel van en ik zie geen directe uitweg. Wat we wel kunnen doen, is meer tijd nemen. We leven in een cultuur die zich concentreert op het moment. Ons tijdsperspectief wordt korter, waardoor de betekenis van wat we beleven afneemt. Om betekenis en identiteit te creëren moet je juist de tijd uitrekken, niet alleen in het nu leven maar ook in het verleden en het heden. We moeten uit deze cultuur van het ogenblik breken.''

Juist de verveling kan ons daarbij helpen. Svendsen ziet `een potentieel' in verveling. ,,Als je de verveling toestaat om greep op je te krijgen, als je niet onmiddellijk in afleiding vlucht, dan word je op jezelf teruggeworpen. Alles om je heen verliest zijn betekenis, je kunt je aan niets meer vasthouden. Zo kan verveling dwingen tot zelfonderzoek. Er bestaat ook zoiets als een creatieve verveling. In een wereld zonder verveling zouden lang niet zoveel romans geschreven zijn. Mijn eigen boek is het resultaat van creatieve verveling.''

Kan verveling een onderwerp in de kunst zijn?

,,Het is moeilijk om kunst over verveling te maken die niet vervelend is. Ik ben gefascineerd door Andy Warhol, sommige van zijn werken zijn interessant ondanks het feit dat ze inhoudelijk leeg zijn. Het lijkt of Warhol probeerde uit alles wat hij afbeeldde de ziel te verwijderen. Helaas zijn bepaalde werken ook heel vervelend, vooral zijn film Sleep; daarin gebeurt acht uur lang helemaal niets. Een andere kunstenaar die zich op een geslaagde manier met verveling heeft beziggehouden is Samuel Beckett. Zijn hele werk is een overpeinzing over verveling, gezien als het ontbreken van betekenis en het vergeefs wachten daarop.''

Moet kunst die over verveling gaat aan de oppervlakte blijven? Dat is immers wat Warhol deed, en Brett Easton Ellis in American Psycho – ook een boek over extreme verveling, volgens Svendsen.

,,Het lukt Warhol en Ellis om diep op de oppervlakte in te gaan. Ze zoeken niet naar iets achter de oppervlakte. Een van de meest oppervlakkige dingen die je kunt doen is meteen de diepte ingaan, zonder bij de oppervlakte stil te blijven staan.''

Is Patrick Bateman, de yuppie annex seriemoordenaar in American Psycho, de ultieme consequentie van de moderne verveling?

,,Bateman is een mogelijke consequentie. Er bestaat statistisch bewijs voor de relatie tussen verveling en geweld, net als tussen verveling en drugsgebruik. Twee weken nadat mijn boek werd gepubliceerd las ik in de krant over drie Amerikaanse jongeren die een gruwelijke moord hadden gepleegd, volgens hun eigen zeggen louter uit verveling. Het verhaal van American Psycho is dus helemaal niet zo ver van de werkelijkheid verwijderd. Easton Ellis baseerde zijn gruwelijke moordscènes trouwens op materiaal uit FBI-rapporten, dat hij wat moest temperen omdat het anders helemaal ongeloofwaardig was geworden.

,,Wij zijn romantici, net als Patrick Bateman. Met een romanticus bedoel ik een grenzeloos mens, iemand die zichzelf op zo'n manier wil ontplooien dat hij de hele wereld opslokt. Zo heeft Bateman geen grip op de grenzen die hem binnen de menselijke gemeenschap houden. Hij is de absoluut geïndividualiseerde mens, en daarom ook een zeer leeg mens; vandaar zijn pogingen om zijn ego te vullen door middel van grensoverschrijdingen. Hij probeert een identiteit te verkrijgen door extremen op te zoeken, maar vindt helemaal niets. Er is een reden waarom American Psycho zo'n pijnlijke indruk op ons maakt. We zijn dan wel geen seriemoordenaars, maar we kunnen wel delen van onszelf in Bateman herkennen. Zijn logica en zijn leegheid zijn op een bepaalde manier ook de onze.''

Lars Svendsen: `Filosofie van de verveling', vertaald uit het Noors door Ronald Kuil, uitg. Agora, 203 blz., €17,95.