Gevangen in een serie

De televisieserie `The Office' lijkt net echt maar is volledig uitgeschreven en gespeeld, en pijnlijk geestig.

Wernam Hogg is een groothandel in papier met vestigingen in diverse Britse steden. David Brent leidt het filiaal in Slough, dat na een paar afleveringen moet fuseren met dat van Swindon. Hij maakt kans op promotie tot landelijk manager, maar de concernleiding kiest uiteindelijk voor zijn collega van het te sluiten filiaal. David mag de samengevoegde kantoren leiden. Hij is een rappe prater. ,,Als mensen me zien in mijn pak zeggen ze `daar trap ik niet in'. Ze weten dat ik door en door rock'n'roll ben. Snel leven, jong sterven. Niet helemaal mijn stijl. Snel leven, ja! Maar oud sterven. Ik ben onorthodox, ik leef niet volgens de regels.''

Wat The Office anders maakt dan alle andere comedyseries is dat het niet als een comedy maar als een docu-soap is gefilmd. Na al die programma's waarin een cameraploeg echte politiemannen, echte verpleegsters, echt luchthavenpersoneel, echte dierenambulances, echte kamermeisjes en echte brandweerlieden volgt, zien we nu hoe het eraan toegaat op een kantoor. Bij Wernam Hogg rinkelt altijd wel ergens een telefoon die niemand aanneemt. In een hoekje zitten steevast wat mensen die werken of zich vervelen. Zij zijn de achtergrond voor de belangrijkste personages van The Office: bedrijfsleider David Brent, receptioniste Dawn Tinsley, verkoper Tim Canterbury en assistent van de bedrijfsleider Gareth Keenan. Maar anders dan in een docusoap zijn ze niet echt, ze worden gespeeld door acteurs.

Martin Freeman speelt Tim, de mooie jongen van de serie, op zo'n typisch Britse lad-manier. Lucy Davis geeft gestalte aan de blonde Dawn. Zij is, al durven ze daar geen van beiden voor uit te komen, zijn grote liefde – ze is trouwens verloofd met Lee uit het magazijn. Mackenzie Crook is Gareth, een man met een militaire achtergrond als luitenant bij de Nationale Reserve. Alledrie spelen ze zo naturel dat het lijkt of ze deel uitmaken van een echte docusoap. Bij hun baas David Brent twijfel je soms, maar nee, ook hij zou kunnen bestaan. Het zijn prachtige types met kenmerkende haardrachten – David heeft een snorbaardje, Tim een rond ponykapsel en Gareth een klassiek blond, bloempotmodel boven een hol gezicht met zwartomrande ogen. Net als de ietsje mollige receptioniste zijn ze perfect gecast en mag je vrezen voor hun verdere carrière.

Tsja

Davids tragiek is dat hij denkt dat de mensen op het kantoor echt van hem houden. Dat ze zijn kant zullen kiezen, als het eropaan komt. Hij ziet niet in dat ze hem tolereren omdat hij nu eenmaal hun baas is. Hij wil aardig gevonden worden zodat iedereen hem uit respect zal gehoorzamen. Hoe goed bedoeld zijn gedrag ook is, het blijft vaak pijnlijk, vooral als hij zijn personeel met een grapje probeert te paaien. Neem het volgende citaat: ,,Er zijn zaken waar ik nooit om zal lachen. Gehandicapten. Omdat daar niks grappigs aan is. Of een andere afwijking. Het is of je iemand naar een gehandicapte ziet kijken en roepen van `oh, kijk eens, hij heeft geen gezond lichaam. Ik lekker wel, ik ben bevooroordeeld.' Tsja, goed, maar dat gehandicapte kereltje is tenminste gezond van verstand. Tenzij dat niet zo is, dat is moeilijk te zien bij iemand in een rolstoel.'' Niemand vindt David Brent grappig en niemand vindt hem een goede baas. Toch heeft het bedrijf hem ooit aangesteld als bedrijfsleider en overweegt de raad van bestuur hem zelfs te promoveren. Hij brengt iedereen aan het twijfelen over zijn capaciteiten. In een gesprek met zijn baas – een vrouw – praat hij in een vage managerstaal, waarvan zij niet weet of hij er wel of niet iets mee bedoelt. Als kijker weet je dat het lucht is, maar zij begint er niet aan om dat te erkennen. Pas als Jennifer, later in de serie, vervangen wordt door een ambitieuze man scheurt het beeld van David en is zijn val onafwendbaar. Ondertussen blaast de camera hem op en verleidt hem om de weinige remmingen die hij had te laten varen.

Zo had ook de smeulende liefde tussen Tim en Dawn jaren kunnen duren als er niet een nieuw meisje op kantoor was gekomen dat haar zinnen op Tim zette. De liefde van Tim en Dawn is prachtig geregistreerd door een anonieme camera die steeds lijkt te weten wanneer er tussen die twee iets gaat gebeuren en net op de goede momenten inzoomt. Soms zie je ze zich beheersen, wegens de aanwezigheid van de camera.

Tim is het personage dat de serie reëel maakt. Zonder hem zouden Brent en zijn kantoor te extreem worden, maar Tim lijkt wel een normaal mens. Hij kijkt veelbetekenend in de camera als zijn baas zichzelf weer eens voorbijholt in zijn verlangen naar acceptatie. Eens studeerde Tim aan de universiteit, toen kreeg hij dit tijdelijke baantje dat hij nu al weer jaren heeft. Hij gaat weer studeren, echt waar, het zal gebeuren, maar nu nog even niet. Hij vergelijkt het leven met een dobbelspel. Hij is nu misschien een drietje, maar hij zou net zo makkelijk een zes kunnen zijn. Hij hoeft de dobbelsteen maar te werpen. Maar: ,,Het kan dan ook een één worden. Dus kan ik de steen maar beter met rust laten.'' Tim zit gevangen zoals iedereen die week in week uit deze serie moet volgen. Hij wil het niet, maar hij maakt deel uit van de wereld van David Brent.

Deze David Brent is ook nog eens een gemankeerd popmuzikant. De gênantste momenten zijn misschien wel als hij zijn gitaar pakt om op een vergadering een wijze les te geven of een gebroken kantoormeisje te troosten. Goed bedoeld, maar met een dodelijke uitwerking. Je ziet hoe hij zijn eigen droom aan flarden rijt, en dat niet beseft. Niet kan beseffen, want dan zou er helemaal niets overblijven van zijn leven. Een paar dagen na de fusie spreekt hij zijn medewerkers toe, inclusief de nieuwe: ,,Sommigen van jullie schijnen verkeerd met mij begonnen te zijn. Jullie hadden bezwaar tegen een paar van mijn grappen. Doe toch relaxed mensen. Zo doe ik het nu eenmaal, oké? Jullie zullen nooit meer op een kantoor als dit werken. Het is hier geweldig. Echt. En jullie zullen nooit een baas hebben als ik, iemand die in feite een coole entertainer is.''

Schaamte is het gevoel dat beklijft als je even ophoudt met lachen om The Office. Wie kent zichzelf goed genoeg om zeker te weten dat anderen nooit een beetje David Brent in hem zien?

Kun je over schaamte een televisieserie maken? Kun je er, om preciezer te zijn, een komedie over maken? Ricky Gervais is het gelukt. The Office is na Fawlty Towers, Yes Minister, Blackadder en Absolutely Fabulous een nieuw hoogtepunt in de Britse televisiehumor. Maar anders dan die eerdere series lijkt The Office helemaal niet uit op een lach. Eerder het omgekeerde is waar: de serie laat zien hoe hopeloos zwak en misleid de hoofdpersoon is, hoe treurig in zijn verlangen om zich te handhaven in een wereld die doorheeft dat hij mislukt is.

Ricky Gervais bedacht, schreef en regisseerde The Office samen met Stephen Merchant. Gervais (42) speelde er ook de hoofdrol in. Van David Brent maakte hij een personage dat soms aan Basyl Fawlty doet denken. Wat The Office in ieder geval met Fawlty Towers gemeen heeft is dat er maar weinig afleveringen van zijn gemaakt. In 2001 bracht de BBC zes afleveringen op het scherm. Een jaar later nog eens zes en met kerst 2003 volgde een dubbele special met een terugblik op hoe het David Brent en zijn collega's van kantoor na afloop van de serie is vergaan – met een nieuwe stap in de liefdesrelatie tussen de collega's Tim en Dawn. Gervais heeft laten weten dat het nu definitief voorbij is. En hij heeft gelijk, het is af zo.

De unieke humor van The Office werd pas geleidelijk herkend, zowel in Groot-Brittannië als daarbuiten. De eerste keer dat de uitzendingen te zien waren, keken er nog niet zo veel mensen naar, maar ze hadden het er wel over. De herhaling werd een groot succes. Vanaf dat moment hadden de Britten na Basyl Fawlty opnieuw een man die je heerlijk kunt minachten, al roept David Brent gecompliceerdere gevoelens op. Nog steeds ben ik er niet helemaal uit, maar omdat het zo'n korte serie is en hij als nieuwe tv-klassieker nog heel vaak zal worden herhaald, is er alle tijd om over zijn karakter na te denken.

Iedereen weet hoe in een docusoap een onzichtbare camera de werkelijkheid betrapt. Die techniek handhaaft The Office als filmstijl, en ook neemt de serie, als bijvoorbeeld Big Brother doet, de personages soms even apart om ze commentaar op de gebeurtenissen te laten geven. Dat je deze vormen kunt toepassen op een volledig uitgeschreven tv-komedie is het briljante inzicht van Ricky Gervais en Stephen Merchant. Immers, eigenlijk is het raar dat je in Fawlty Towers kunt zien hoe een hoteleigenaar over zijn eigen bedoelingen struikelt. En merken Edina en Patsy dan echt nooit dat hun uitzinnige gedrag uitgebreid op de televisie wordt uitgemeten? In The Office klopt het dat je er bij bent, er loopt immers een cameraploeg over de burelen. Die ploeg krijg je nooit in beeld te zien, maar hij is er wel, je voelt in de reacties van het kantoorpersoneel zijn aanwezigheid. Vooral bij David merk je dat hij zijn presentatie aanpast aan een camera. En de zijdelingse blikjes waarmee hij naar de tv-ploeg kijkt zijn schitterend.

Gervais' idee van de docucomedy is uit geldnood geboren. Dit verhaal verfilmen als een gewone sitcom zou veel duurder zijn geweest en toen de BBC een proef had gezien die Gervais en Merchant snel in een dag hadden gedraaid met een geleende cameraploeg wilde niemand meer een andere stijl. ,,Als je weinig tijd hebt film je gewoon mensen die met elkaar praten. Dan hoef je helemaal niets aan camerastandpunten en zo te veranderen en krijg je toch een idee van de personages'', zegt Merchant daarover in een interview op de dvd van de serie. Gervais: ,,Ik houd van die pratende hoofden in de show. Vreemd genoeg zijn ze eerlijker en meer zichzelf – ze gooien alle remmen los – als ze alleen voor een camera staan. Mensen denken: dit is mijn kans, ik zal de wereld laten weten wat ik denk. Natuurlijk mislukt dat en verknoeien ze het en kunnen ze dat niet meer ongedaan maken. Netzomin als ik, met wat ik zopas allemaal zat te beweren.''

Anders dan in de meeste andere comedyseries kennen de afleveringen van The Office een ontwikkeling en dat is naast de liefde van Dawn en Tim vooral de onstuitbare, terechte, val van de laat-dertiger David Brent. Maar die val voltrekt zich zo tergend traag dat het volgen van de serie niet altijd prettig is. Het is ellendig om te zien hoe de camera door dit goedwillende, lompe, domme en toch ergens sympathieke karakter heen kijkt. Erger nog, deze man wordt te gronde gericht door de aandacht van de televisie voor een onbelangrijk bedrijfje in een grijs stadje ten westen van Heathrow.

Niets in The Office leidt af van het drama. Er is geen makkelijke vlucht in slapstick. Het decor is een eenvoudige kantoorruimte. Er is geen gelach op een bandje toegevoegd en evenmin wordt de leegte gevuld met muziek. Alleen bij het openingsfilmpje, dat ons door een betonnen kantoorwijk naar het pand van Wernam Hogg in Slough voert, klinkt een deuntje dat aan de tune van Cheers herinnert en bij de aftiteling zingt iemand een treurig lied.

Op de dvd met de eerste zes afleveringen van The Office staat een achter de schermen-documentaire die duidelijk even namaak-waar is als de serie zelf. Toch geloof je de acteurs als ze zeggen dat ze net zo op regisseur Gervais reageren als ze dat in hun rol doen op David Brent. Ze móeten wel lachen om zijn flauwe grapjes op de set en zijn chaotische scriptverbeteringen op het laatste moment. Want hij is de baas. Zo herinnert Mackenzie Crook (Gareth) eraan hoe Gervais pijnlijke, zogenaamd ruimdenkende grappen maakte over zijn homoseksueel zijn. ,,Terwijl ik dat helemaal niet ben.''

Radio

Het karakter van David Brent is ontstaan in de tijd dat Gervais en Merchant werkten voor een Londens radiostation. Gervais als manager, Merchant als zijn assistent. Ze voerden daar weinig uit en Gervais hield zich onledig met foute grappen. De tics, zoals het trotse trekken aan de revers zodra hij in beeld komt, de gebaren met armen en vingers tijdens het praten en de misplaatste, nadrukkelijke pauzes waarmee hij zijn woorden onderstreept, zijn daar ontstaan.

De dag dat Merchant langskwam met de cameraploeg was de eerste keer dat Gervais acteerde. Hij had al wel met een popgroep op het podium gestaan (één single, geen hit). Na de proefopnames wilde de BBC een script zien en bestelde vervolgens een pilot.

Het verschil met andere sitcoms die zich op een werkvloer afspelen is volgens Merchant dat daar altijd wel iets aan de hand is en de mensen in knallende one-liners spreken. In The Office gaat het juist om de monotonie. Gervais: ,,Ik weet dat drama leven is zonder de saaie passages. Wij laten die juist zitten want het kunnen de leukste stukjes zijn.'' Merchant: ,,Het grappige van een slechte mop is de pijnlijke stilte daarna.''

Zoals David Brent eens zei: ,,Als je een regenboog wilt, moet je de regen voor lief nemen. Weet je welke filosoof dat zei? Dolly Parton! En mensen noemen haar een del met tieten!''

Begin dit jaar wist een zaal vol Amerikaanse acteurs en regisseurs niet wat hun overkwam toen de Golden Globe voor beste comedyserie niet ging naar het bekende Sex and the City en evenmin naar het succesvolle Will & Grace, maar naar The Office uit Engeland. Terwijl Gervais opstond om de prijs op het podium in ontvangst te nemen, zag je Clint Eastwood tegen zijn tafelgenoten mompelen: ,,Wie is die man?'' Die vraag kon vrijwel niemand beantwoorden, want de serie was in de Verenigde Staten enkel vertoond op het kleine kabelkanaal BBC America. Toen Gervais daarna ook nog de prijs van beste comedyacteur wegkaapte voor de neus van onder anderen Matt LeBlanc van Friends, was de verbijstering compleet.

,,Ik ben Ricky Gervais'', zei de winnaar in zijn korte dankwoord, ,,Ik kom uit Engeland, dat landje dat vóór jullie de wereld beheerste.''

`The Office', vanaf dinsdag 13/4, Ned.3, 23.10u.