`We hebben u behoed voor veel ellende'

Op 1 mei wordt de Europese Unie uitgebreid tot 25 landen. Vandaag deel 1 van een serie familieportretten. Het verhaal van de familie Potempa is het verhaal van Polen.

Grootmoeder Potempa weet nog precies waar vroeger de grens lag. ,,Dáár'', zegt ze en ze wijst uit het raam naar een roestige mijntoren. ,,Duitsland.'' Nu Polen. Duitsland begint tegenwoordig honderden kilometers verderop. Ook in gedachten: babcia spreekt vloeiend Duits, maar heeft verder niet meer zoveel met het land van haar voorvaderen. Echt Pools voelt ze zich ook niet. ,,Ik ben Silezisch'', zegt ze rebels.

De lange eettafel in de woonkamer in Knúrow staat vol met taartjes. Babcia's zoon, Jozef Potempa (47), viert vandaag zijn verjaardag. De sernik (kaastaart), de noten- en appeltaart en de roomgebakjes zijn allemaal gemaakt door Józefs vrouw, Alicja (45). Bijna alle ingrediënten komen uit de tuin. Na de taartjes volgen soep, worstjes, ham, kaas en vier verschillende salades. Alleen de perziken zijn uit blik. De gastvrijheid is Pools, grenzeloos, overstelpend, bijna opdringerig.

Het verhaal van de familie Potempa is het verhaal van Polen. Want in heel het land is vrijwel geen familie te vinden zonder bewogen verleden. Zo heeft elke Pool wel een familietak die is overgewaaid uit Oekraïne, een land dat vóór de oorlog deels Pools was. En Duits sprekende Poolse omaatjes, zoals babcia Potempa, zijn niet ongewoon: het westen van Polen, inclusief Silezië, was voor de oorlog Duits grondgebied. Het is een verleden vol menselijk lijden, doordrenkt met bloed, maar de Polen zijn er beretrots op. Ze hebben het immers overleefd.

,,Ik ben een echte patriot'', zegt Urszula (20), de wat opstandige oudste dochter van Józef en Alicja. Ze studeert rechten aan de universiteit van Katowice, de grote stad vlakbij Knúrow, het dorpje waar de Potempa's leven. Ze zegt het lacherig, maar ze is eigenlijk bloedserieus. Af en toe verbetert ze haar vader als hij zich vergist met jaartallen. De Poolse jeugd hecht aan de historische feiten. ,,Mijn grootvader huilde toen onder het communisme de Poolse geschiedenis werd herschreven'', zegt Tomek, het vriendje van Urszula. Hij is ook twintig en heeft een gezonde blos op de wangen.

Bij Karolina (16), de jongste Potempa, een lief giechelend pubermeisje met een brilletje, brandt het heilige vuur nog niet. Zij houdt van vioolspelen en van auto's (BMW, Mercedes). Maar bij geschiedenisles op school zijn ze nog pas bij de Duitse stammen aanbeland. Allemaal redelijk onschuldig. Het vuur kan nog gaan branden.

Vader Józef Potempa werkt in een van de twee steenkolenmijnen van Knúrow. Als ingenieur is hij verantwoordelijk voor de veiligheid van de mijnen. Het is in Knúrow een van de beter betaalde banen. De Potempa's hebben dan ook twee garageboxen en een ruime tuin.

Dat is niet altijd zo geweest. Józef wilde, net als zijn vader, nooit lid worden van de communistische partij. Zijn vader werd daarom in jaren vijftig de mijn uitgegooid. Józef verloor in de jaren zeventig zijn baan niet, maar kon lang geen carrière maken. In die tijd droeg de straat waar de Potempa's wonen de naam van de meest beruchte Pool aller tijden, Feliks Dzerzjinski, oprichter van de Tsjeka, de voorloper van de KGB.

Heel vroeger heette de straat Ludendorffstrasse. Knúrow hoorde begin vorige eeuw bij Duitsland, maar er woonden toen al veel Polen. Na de Eerste Wereldoorlog mochten de Sileziërs per referendum beslissen of ze in Duitsland of in Polen verder wilden. Knúrow koos voor Polen. ,,Ik ben in februari 1922 in Duitsland geboren'', zegt oma. ,,Drie maanden later woonde ik opeens in Polen.'' Haar ouders wilden niet verhuizen naar het Duitse Gleiwitz, even verderop, waar al familie woonde. In 1939, toen Hitler Polen aanviel, stonden neven uit Knúrow en Gleiwitz tegenover elkaar.

Verderop aan tafel zitten ook twee priesters, vrienden van de familie. De Potempa's zijn, net als de meeste Polen, katholiek. Jongste dochter Karolina gaat deze zomer mee met de jaarlijkse pelgrimstocht naar de Zwarte Madonna van Czestochowa, Polens versie van de Avondvierdaagse. Haar zus Urszula kan dit jaar niet, wegens haar studie. De twee priesters zijn de gangmakers: ze tappen veel moppen, typische, onvertaalbare woordspelingen, vaak met Jezus in de hoofdrol. Er wordt veel en hard gelachen.

Oma vertelt verder. Na de Tweede Wereldoorlog werd Polen, onder druk van Stalin, op de Europese kaart een heel stuk naar links geschoven, richting Duitsland. Een enorme exodus volgde: miljoenen Polen moesten weg uit voormalig Poolse gebieden in Oekraïne en werden `overgeplant' naar het westen van Polen, naar voormalig Duitse gebieden, waar ruimte was ontstaan door de verdrijving van Duitsers. Gleiwitz werd Gliwice. De Potempa's zagen hun Duitse buren gaan en kregen een heleboel nieuwe Poolse buren. ,,En toen kwamen de Russen nog'', zegt oma. Communisme, als slagroom op de taart. En nu dus de Europese Unie.

Józef Potempa is niet onder de indruk van Polens toetreding tot de EU. ,,Polen heeft altijd bij Europa gehoord, al honderden jaren. Waar maakt iedereen zo'n ophef over?'' Hij vindt het dan ook jammer dat de huidige EU-lidstaten vrijwel allemaal hebben besloten hun grenzen voorlopig dicht te houden voor werkers uit de tien nieuwe lidstaten, uit vrees voor massale migratie. Onterecht, zegt Józef. Polen houden van hun land, ze vertrekken niet zomaar. ,,Mijn peetzoon heeft een tijdje in Duitsland gewerkt en hij was teleurgesteld over het leven daar.''

De Potempa's gaan heel graag naar het buitenland – met vakantie. De afgelopen zeven jaar zijn ze elk jaar naar Noord-Holland gegaan, omdat een vriend daar een bungalow heeft. Kleine Karolina is nog nooit in de eigen hoofdstad Warschau geweest, maar wel in Amsterdam, Londen en Parijs. Urszula spreekt vloeiend Engels, zusje Karolina ook bijna. ,,Heb ik altijd op aangedrongen'', zegt Józef. Oma glimt als haar twee kleindochters moeiteloos overschakelen van de ene naar de andere taal.

Blozende Tomek spuwt vuur als de grenspolitiek ter sprake komt. Polen, zegt hij, verdient dit niet. Het heeft Europa zoveel gegeven, zoals de eerste grondwet (1791), en vaak diensten bewezen. De Poolse koning Jan III Sobieski redde Wenen van de Turken (1683). Maarschalk Pilsudski stuitte tijdens de Poolse-Russische oorlog de bolsjewistische opmars richting Berlijn (1919-1920). En na de laatste oorlog werd Polen geofferd aan Stalin, de prijs voor vrede in West-Europa. ,,Ons land is niet rijk en heeft daarom geen grote impact op Europa'', zegt Tomek. ,,Maar we hebben Europa vaak behoed voor een hoop ellende.''

,,Er wordt over ons gelogen'', roept Urszula nu ook uit. ,,In een recent uitgekomen boek stond een foto over Polen, van een man zonder tanden, op een kar, met een paard. Soms schaam ik me dat in het buitenland gedacht wordt dat Polen stelen, drinken en dorpsmensen zijn. Dat is echt mijn grootste trauma. We hebben echt geen beesten in huis rondlopen of zo.''

Tomek: ,,En we zijn ook niet blijven hangen in het communisme.''

Urszula: ,,Behalve misschien voor onze regering, schaam ik me nergens voor.'' In Polen regeert de SLD, de partij van ex-communisten, die gebukt gaat onder schandalen.

Tomek: ,,Ik schaam me voor Lepper.'' Andrzej Lepper is leider van boerenpartij Samoobrona (Zelfverdediging).

De jeugd verwacht voorlopig weinig van Polens toetreding tot de EU. ,,Ik denk dat het drie tot vijf jaar heel moeilijk zal blijven voor Polen'', zegt Tomek. ,,Voor mij komt de EU wat laat'', zegt vader Józef. ,,Maar voor Bartek niet.'' Hij wijst naar een achterneefje dat achter de piano zit en met een dromerige blik toetsen indrukt. ,,Wat mijn dochters eraan zullen hebben is nog niet duidelijk. Zij zitten een beetje tussen generaties.''

,,West-Europa hoeft zich geen zorgen te maken'', zegt grootmoeder. ,,Polen is niet zo groot.'' Bijna veertig miljoen Polen – niet groot? ,,Duitsland en Rusland zijn veel groter'', zegt ze. ,,Dát zijn de landen waarover Europa zich zorgen zou moeten maken.''

De komende weken verschijnen familieportretten uit alle 25 lidstaten van de Europese Unie zoals die er vanaf 1 mei uitziet. Een inleidend artikel verscheen afgelopen zaterdag en is terug te lezen op www.nrc.nl