Portret van McNamara bijt niet door

De Amerikaanse regisseur Errol Morris heeft al veel bijzondere mensen voor zijn bijzondere camera gehad. Hij debuteerde in 1978 met Gates of Heaven, een documentaire over een dierenbegraafplaats in Californië en maakte later onder meer portretten van Mr. Death, de man die de executieapparatuur in Amerikaanse gevangenissen perfectioneerde, het liefje van maar liefst twee seriemoordenaars en de autistische ontwerpster van diervriendelijke slachthuizen. Bij hen voegt zich nu Robert McNamara, een man die in dit bizarre gezelschap een vreemde eend in de bijt lijkt. Maar Morris weet hem net zo gek of gewoon te maken als de rest – dat onderscheid is opgeheven.

In The Fog of War zien wij de talking head van McNamara, die van 1960 tot 1967 minister van defensie van de Verenigde Staten was en dus een van de architecten van de oorlog in Vietnam. McNamara staat te boek als een kille technocraat, een van de arrogantste spelers in het centrum van de macht, tegen wie mensen als Errol Morris in de jaren zestig demonstreerden. Uitgerekend deze `Mac the Knife' zei in zijn boek In Retrospect (1995) dat de Amerikaanse aanwezigheid in Vietnam eigenlijk een vergissing was en dat hij daar in de jaren zestig, toen er onder zijn verantwoordelijkheid steeds meer troepen heen werden gestuurd, ook al van overtuigd was.

Het gebeurt niet vaak dat zulke hoge politici hun vergissingen toegeven en het moet deze bereidheid zijn geweest die Morris in McNamara heeft aangetrokken. In The Fog of War geeft McNamara zelfs toe dat hij na een eerdere oorlog, mits die verloren was, als oorlogsmisdadiger berecht zou moeten worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was onder meer McNamara verantwoordelijk voor het zo `efficiënt' mogelijk bombarderen van Japan – tijdens één nacht in 1945 stierven bij een bombardement van Tokio 100.000 burgers.

Tegelijkertijd komt McNamara uit de documentaire nog steeds als een kille technocraat naar voren. Dat van die oorlogsmisdadigers durft hij wel te zeggen – hij heeft die oorlog niet verloren. Zijn stem breekt en paar keer, maar de enige keer dat hij huilt is als hij vertelt dat hij het was die de plek voor het graf van Kennedy mocht uitzoeken. The Fog of War is daardoor een documentaire geworden die even fascinerend als frustrerend is. De documentaire, die in februari een Oscar won, heeft als ondertitel `Eleven Lessons From the Live of Robert S. McNamara', en die lessen zijn zo banaal dat je er koud van wordt. `Get the data' is een van die lessen, en als je even aan Irak denkt, is meteen duidelijk dat er van de geschiedenis bijna nooit iets geleerd wordt. `You can't change human nature' is de laatste les.

McNamara wordt in deze documentaire niet zo bewonderd als Fidel Castro, een van zijn tegenspelers in de Cuba-crisis, in een recente documentaire van Oliver Stone, maar hij wordt door Morris wel zeer respectvol behandeld. Al zullen de meeste vragen van de regisseur uit de film gemonteerd zijn, toch krijg je de indruk dat Morris niet doorvraagt. McNamara mag zijn versie van de geschiedenis geven, al is de regisseur wel slim genoeg om ook een opmerking als deze op te nemen: `Beantwoord nooit de vraag die je gesteld wordt. Beantwoord de vraag die je wilde dat gesteld was.'

In de keuze van de archiefbeelden die de film larderen is Morris terughoudend; het is alsof McNamara die ook heeft mogen uitzoeken. Gruwelijke beelden van de oorlog in Vietnam krijgen we niet te zien, en voor de slachtoffers aan Vietnamese kant heeft Morris visueel net zo weinig aandacht als McNamara verbaal. De obsessie met de slachtoffers aan eigen kant bewijst vooral dat les 1, `empathise with your enemy' vooral in Von Clausewitz-achtige zin moet worden opgevat.

Dit soort omissies maken de documentaire minder eerlijk, maar wel spannender. De verontwaardiging kan stijgen en stijgen, omdat Morris pas in de epiloog vraagt waarom McNamara zich niet tegen de oorlog in Vietnam uitsprak nadat hij de regering had verlaten. Hij wil niet antwoorden, en Morris maakt het McNamara nog eens extra makkelijk door vrijwel meteen te vragen: Heeft u het gevoel dat u veroordeeld wordt, of u nu spreekt of zwijgt, ongeacht wat u zegt?'

Morris filmde McNamara met de Interrotron, een door hem uitgevonden machine die het doet lijken alsof de geïnterviewde de kijker echt aankijkt. Morris past nog meer trucs toe om McNamara, tijdens de opnames 85, indringend over het voetlicht te krijgen. Vaak zien we hem in slow motion, vanuit rare hoeken, komt zijn hoofd nòg dichterbij. En als het er echt toe doet wordt zijn stem een voice-over en zien we een zwijgend, ongebroken, triomfantelijk gezicht.

The Fog of War. Eleven Lessons from the Life of Robert S. McNamara. Regie: Errol Morris. In: Tuschinski, Amsterdam.