Nieuwe natuur op eigen grond

Het Nederlandse landschap staat een omslag te wachten. Ook particulieren en boeren moeten zich over de natuur ontfermen. ,,Wij leveren dezelfde kwaliteit voor minder geld.''

De leeuweriken zingen. Tegen de duinen grazen Schotse Hooglanders. Dit is het bollengebied Lentevreugd dat wordt omgevormd tot natuur, een ecologische uitloper van de duinen tussen Wassenaar en Katwijk met natte schraalgraslanden en meanderende duinbeken. Het natuurgebied moet honderd hectare groot worden, niet alleen geschikt voor zeldzame planten zoals klimopwaterranonkel en gevlekte orchis, maar ook ter recreatie van stedelingen.

Minister Sybilla Dekker (VROM) heeft er dit weekeinde nog met haar hond gelopen, vertelt ze, in ,,de achtertuin'' van haar woonplaats Wassenaar. Een typisch voorbeeld van de functie die de open gebieden tussen de steden in de Randstad meer moeten krijgen: niet alleen een groene bufferzone zijn, maar ook voorzien in de behoefte van stedelingen aan recreatie en ontspanning in de frisse buitenlucht. ,,Mooi dat een minister hier wandelt met haar hond'', reageert boswachter Sune Stomps van Staatsbosbeheer. ,,Ik hoop alleen wel dat ze de hond aanlijnt.'' De relatie tussen recreant en natuur is broos.

Lentevreugd is een van de gebieden die de komende vijftien jaar worden omgevormd van landbouw naar natuur. Doel is in 2018 een mozaïek van natuurgebieden te hebben gerealiseerd als ecologische ruggengraat van Nederland, met elkaar verbonden door robuuste verbindingszones, de natuurlijke snelwegen van ons land. Het concept van deze zogenoemde ecologische hoofdstructuur (EHS) werd vijftien jaar geleden gemaakt. De EHS moet straks in totaal 728.500 hectare beslaan, inclusief bestaande natuurgebieden. Nederland is nu op de helft wat de inrichting betreft. De eerste fase is vooral gerealiseerd door onder meer aankopen van gronden door het rijk, in beheer gegeven bij grote terreinbeheerders zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en provinciale Landschappen. Daarvoor is de komende jaren vermoedelijk minder geld. Het kabinet-Balkenende houdt het EHS-concept wel overeind, en heeft daarvoor in deze kabinetsperiode 700 miljoen euro extra beschikbaar gesteld, maar heeft het concept wel ,,aangepast'' aan ,,veranderende inzichten'', zo stelde minister Cees Veerman maandag op een bijeenkomst over de EHS.

Belangrijkste koerswijziging is dat meer boeren en particulieren worden ingeschakeld bij het maken en beheren van nieuwe natuur. De verantwoordelijkheid voor natuur en landschap moet minder bij staatsorganen komen te liggen en meer bij de burger zelf, vindt dit kabinet. Wellicht kunnen boeren en particulieren het ook goedkoper dan de grote terreinbeheerders, althans dat zeggen ze zelf. En ook is het beheer van natuur en landschap een mooie nieuwe taak voor de boerenstand in Nederland, zo stelt minister Veerman. ,,Het EU-landbouwbeleid staat tot 2013 nog min of meer vast. Daarna is alles onzeker. We zullen in Europa meer te maken krijgen met hoge kosten voor zorg en pensioenen. Wat is de legitimatie van het geld dat naar boeren gaat? Als de boeren dan niet ook worden beschouwd als de verzorgers van natuur en landschap, dan zal het draagvlak voor die steun verminderen.''

Van de 70.000 hectare die de komende vijftien jaar nog moet worden verworven, zal 40.000 hectare als natuur in beheer worden gegeven aan boeren en particulieren. De belangstelling daarvoor is nu nog gering. Voorzitter Pieter van Vollenhoven van het Nationaal Groenfonds noemde het een jaar geleden in deze krant ,,zeer twijfelachtig'' of de plannen van Veerman haalbaar waren. De belangstelling begint nu langzaam te groeien, krachtig ondersteund door de minister. Veerman spreekt van ,,een geweldige beleidsomslag''. Een tekort op een subsidieregeling voor particulier natuurbeheer gaat hij binnenkort aanvullen met geld uit het budget voor het aankopen van natuur.

Cruciaal is of boeren en particulieren dezelfde kwaliteit kunnen leveren als grote terreinbeheerders. Weten zij even veel waterroofkevers te trekken als Staatsbosbeheer op het bollenveld Lentevreugd? Wetenschappers van Wageningen Universiteit en ook het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) zetten daar regelmatig vraagtekens bij. Vereniging Natuurmonumenten dringt bij het kabinet aan op ,,spelregels'' voor wie waar welke natuur gaat beheren. Piet Blauw, voorzitter van de Stichting Beheer Natuur en Landelijk Gebied, is optimistisch gestemd. ,,Wij leveren dezelfde kwaliteit voor minder geld.'' Geld dat het rijk uitspaart door geen gronden aan te kopen, moet in de vorm van liefst zeer langjarige contracten naar boeren en particulieren, stelt Blauw. ,,Zes jaar voor een contract is te kort. Wij willen met de minister praten over loopbaancontracten.'' Dat een organisatie als Natuurmonumenten bij het beheer van de verworven natuurgebieden op elke euro subsidie zelf vier euro bijlegt, is volgens oud-Kamerlid Blauw (VVD) geen probleem. ,,Particulieren zijn enorm betrokken bij hun eigen grond. Die gaan echt niet kijken hoeveel uur ze precies hebben gewerkt om die uren te gaan schrijven.''