Meer grijs in de collegebanken

Het aantal 50-plussers dat zich inschrijft voor een opleiding aan een hogeschool of universiteit is de afgelopen vijf jaar met 58 procent toegenomen. Sommigen hebben een tweede carrière op het oog, anderen doen het `voor de leuk'. En volgens de overheid vergroot `levenslang leren' de inzetbaarheid van oudere werknemers.

Toen hij in 1994, onder zware druk van zijn werkgever TNO, met de VUT ging, was Emile Mot (70) het werken nog lang niet moe. Maar een nieuw contract bij een andere baas leek de voormalige projectleider `multidisciplinaire studies' gezien zijn leeftijd niet erg realistisch. In plaats daarvan meldde hij zich aan bij de Open Universiteit in Heerlen voor een studie rechtswetenschappen. ,,Het recht heeft altijd mijn belangstelling gehad'', zegt Mot. ,,Ik ben nieuwsgierig naar de grenzen van het toelaatbare.''

Eenvoudig was de studie niet, vindt Mot. ,,Ik heb altijd moeite gehad met zwaar geheugenwerk, ook als jonge student. Maar 72 arresten uit je hoofd leren voor één vak – het is nogal wat.'' Sinds januari mag de Gelderlander, die afstudeerde op een onderzoek naar leeftijdsdiscriminatie op de werkvloer, de titel `meester' voor zijn naam schrijven. Als verse juridisch adviseur heeft hij al één opdracht binnengesleept. En een eigen website gebouwd. Maar die gaat pas over een tijdje de lucht in, want eerst moet hij zijn boek over leeftijdsdiscriminatie op de werkvloer afronden, dat in het najaar verschijnt. Trots: ,,Het eerste boek over dit onderwerp in Nederland.''

Ook Wim Claasen (57) begon pas op latere leeftijd aan een promotieonderzoek. ,,Ik heb zeven jaar geleden mijn masters diploma behaald aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht – naast mijn werk als medewerker kwaliteitszorg van een hogeschool. Toen een hoogleraar mij aanraadde aan een proefschrift te gaan schrijven, vond ik dat helemaal geen gek idee.'' Over drie jaar hoopt Claasen te promoveren op een studie naar de bijzondere kwaliteiten van leraren in het speciaal onderwijs. Wat hij met al die wijsheid gaat doen? ,,Geen idee. Ik doe het vooral voor mijn eigen ontwikkeling. En omdat het waardevol is voor mijn werk. Voor nu is dat voldoende.''

Mot en Claasen behoren tot een groeiende groep ouderen die – voor of na hun pensioen – plaatsnemen in de collegebanken. Uit een analyse van deze krant blijkt dat het aantal 50-plussers dat een diploma behaalt aan een Nederlandse universiteit of hogeschool in de afgelopen vijf jaar met liefst 58 procent is toegenomen. Behaalden in het studiejaar 1998/1999 nog 677 50-plussers hun diploma in het hoger onderwijs, vorig jaar was hun aantal toegenomen tot 1.069. Ook het totale aantal 50-plussers dat staat ingeschreven bij een Nederlandse universiteit of hogeschool, steeg in die periode flink: van 3.595 tot 5.340. In ongeveer twee derde van de gevallen gaat het om hbo'ers. Onderwijsexperts spreken van ,,een opvallende trend''.

Een van de verklaringen voor de gestage toename van oudere studenten is de grote stroom VUT'ers van de afgelopen jaren, denkt Alice Schippers, hoofd van het kenniscentrum Ouderen van het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW) in Utrecht. Schippers: ,,Het afgelopen decennium was de overheid er alles aan gelegen mensen eerder te laten stoppen met werken. VUT, prepensioen: het kon niet op. Veel vervroegde uittreders moeten juist in die periode hebben besloten te gaan studeren. Deze generatie ouderen heeft een relatief hoog opleidingsniveau, een hoog inkomen en een goede gezondheid. Ze zien er niets in de hele dag hun tuin te wieden.'' Maar niet alleen VUT'ers en gepensioneerden schrijven zich in voor een opleiding, benadrukt Bastiaan van der Wulp van de HBO-raad. ,,Sinds enige jaren stimuleren werkgevers én de overheid de bijscholing van oudere werknemers, met als doel deze groep blijvend inzetbaar te houden voor het arbeidsproces. Scholing in het hoger onderwijs vormt een belangrijk onderdeel van dit beleid.''

Wat is het prototype van de oudere student? Uit een rondgang langs tien universiteiten en hogescholen komt het beeld naar voren van een breed georiënteerde en harde werker. ,,Deze mensen zijn een en al motivatie en interesse'', meent een woordvoerder van de Universiteit Leiden, waar de afgelopen vijf jaar 237 50-plussers hun doctoraaldiploma behaalden. En Dick Knook, hoogleraar gerontologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum, merkt op dat 50-plussers in de collegebanken altijd vooraan zitten. ,,Zo hoeven zij niets te missen en kunnen ze gemakkelijk vragen op de docent afvuren.''

Sommige universiteiten – zoals de Universiteit Leiden en de Erasmus Universiteit in Rotterdam – hebben op ouderen toegesneden studieprogramma's ontwikkeld, maar vaak ook zitten oudere studenten zij aan zij in de collegebanken met hun jongere studiegenoten. Volgens het ministerie van Onderwijs gelden voor 50-plussers dezelfde toelatingseisen als voor jongeren. Ze krijgen alleen geen studiefinanciering, waardoor de kosten aardig kunnen oplopen – tenzij de universiteit of hogeschool bereid is een speciale financiële regeling te treffen.

Volgens Bastiaan van der Wulp van de HBO-raad zijn vooral de opleidingen tot leraar speciaal onderwijs, leraar basisonderwijs, pastoraal werker en maatschappelijk werker populair onder 50-plus hbo-studenten. In 44 procent van de gevallen gaat het volgens hem om studenten die een vervolgopleiding kiezen en bijna twee derde van de afgestudeerden is vrouw. In het wetenschappelijk onderwijs zijn met name de studies rechten, wijsbegeerte en (kunst)geschiedenis populair onder ouderen. Van alle universiteiten telde de Open Universiteit Nederland in 2003 veruit de meeste 50-plussers: 2.755. Bij de hogescholen spant de Fontys Hogeschool in Tilburg dit studiejaar met 918 50-plussers de kroon.

Of ouderen hun studie beschouwen als opmaat tot een carrièreswitch op leeftijd of als een prettige manier van vrijetijdsbesteding is nooit onderzocht. Ministeries, ouderenbonden en onderwijsinstellingen tonen vooralsnog weinig interesse in de motieven van ouderen om zich in te schrijven voor een studie aan een hogeschool of universiteit. ,,Maar'', zegt hoogleraar gerontologie Knook, ,,de ervaring leert dat de meeste studenten op leeftijd hun leven gewoon willen verdiepen. Kennis opdoen. Zie het als een intellectuele luxe.''

Volgens Edgar Kehnen van het marktonderzoekbureau AgeWise is het een gegeven dat mensen rond de pensioengerechtigde leeftijd meer over zingeving gaan nadenken. ,,Heb ik uit mijn leven gehaald wat er in zat? Welke lang gekoesterde droom wil ik waarmaken? Voor sommige 50-plussers is dat een huis in Frankrijk of een Harley Davidson, voor anderen een universitaire graad. Maar het uitgangspunt is emotionele tevredenheid. Die carrière is van minder groot belang.''

Dat er ook uitzonderingen op de regel zijn, bewijst juridisch adviseur Emile Mot. Voorlopig zal hij zijn nieuwe vak nog wel even blijven uitoefenen. ,,Ik ga door zo lang ik kan, en dat kan best tot diep in de tachtig zijn.'' En mocht hij dement worden, zegt hij, dan kan hij altijd nog terugvallen op zijn hobby's: blokfluit spelen en yoga.