De president en de ijsberg

Is de afzetting van president Paksas de wraak van de elite op de kampioen van de gewone man? Of legt de zaak Litouwse ambities van Moskou bloot?

Van Rolandas Paksas' winnende glimlach was gisteren niets over. Voor het Litouwse parlement verscheen een verbeten man, de wenkbrauwen in een woedende V gefronst. ,,Als ik niet had geprobeerd dit corrupte systeem te verwoesten, was dit schandaal nooit losgebarsten.''

Meteen nadat de Seimas hem had afgezet, liet Paksas zich naar het ziekenhuis rijden: hartklachten. Toen hij 's avonds weer naar buiten kwam, had de politie de presidentiële nummerborden al van zijn limousine geschroefd en zijn vlaggetje verwijderd. Zijn lijfwachten waren verdwenen.

,,De schoften'', zei Ruta (66) handenwringend toen bekend werd dat haar held was afgezet. De gepensioneerde dorpslerares was met duizend betogers, veelal bejaard en berooid, naar Vilnius getrokken om Paksas bij te staan. ,,Hij wilde gewone mensen helpen, maar dat mocht niet van de mafia. Wat is dit voor een land, waar jongeren multi-miljonair zijn en gepensioneerden bedelen omdat ze maar honderd euro krijgen?''

Waar draaide het om in de Paksas-zaak? De wraak van een elite op een charismatische stuntpiloot die de proteststem mobiliseerde? Of een rituele `zelfreiniging' die Russische machinaties in Litouwen blootlegt? Een beetje van beide, zo lijkt het.

Rolandas Paksas kwam niet uit het niets: eens was hij de lieveling van het establishment. Zijn politieke mentor was Vytautas Landbergis, de vader van de Litouwse onafhankelijkheid. Hij maakte Paksas eind jaren negentig tot burgemeester van Vilnius. ,,We zochten een nieuwe man'', verontschuldigt Landbergis zich. ,,En daar meldt zich die stuntpiloot. Open gezicht, onbedorven, fris en dynamisch.'' Helemaal onbedorven was Paksas niet. In 1993 speelde hij een rol bij de `verdwijning' van elf sportvliegtuigjes, naar Rusland gestuurd voor groot onderhoud. En vlak voordat Landsbergis hem adopteerde, kwam Paksas nog in opspraak wegens een illegale transfer van 200.000 dollar naar Oostenrijk. ,,Niemand is hier schoon door de transitie gekomen'', zegt Landsbergis. ,,We vonden zijn verleden niet zo belangrijk.''

In 1999 en 2000-2001 was Paksas tweemaal kort premier, telkens struikelde hij over verwikkelingen rond de privatisering van de verliesgevende raffinaderij en olieterminal Mazeikiu Nafta. Paksas wisselde van partij zoals een ander van sokken, richtte daarna zijn eigen liberaal-democratische beweging op. Zijn verkiezing tot president, begin 2003, kwam als een schok. De zittende president, de bejaarde Valdas Adamkus, leunde achterover terwijl Paksas onvermoeibaar campagne voerde. Hij vloog met zijn stuntteam onder bruggen door, landde in de kleinste dorpen met helikopters en luchtballonnen. Politicoloog Lauras Bielinis: ,,Een prachtige campagne, nooit eerder vertoond in Litouwen. Maar ook griezelig, rancuneus en bijna fascistisch.'' Paksas' boodschap was simpel: Litouwen wordt geregeerd door dieven, ik zal de orde herstellen.

Journalist Rimvydas Valatka: ,,De campagne kostte officieel een miljoen euro, maar het is zeker vijf tot zes miljoen geweest.'' Wie betaalde? Eind oktober dook de naam van Joeri Borisov op, directeur van het wat louche helikopterbedrijf Avia Baltika. Hij zei 400.000 dollar in Paksas te hebben gestoken. De rest van het geld wierf hij mogelijk in Rusland. Bij de Russische oliegigant Lukoil, zo was lang de communis opinio. De Litouwse geheime dienst kwam met andere kandidaten: ze registreerde gesprekken van Borisov met Georgische en Russische mafiosi. Op 30 oktober vorig jaar toonde de geheime dienst aan dat Borisov de president chanteerde. Hij eiste waar voor zijn geld: hij wilde Litouws staatsburger worden, generaal, op termijn zelfs premier. Valatka: ,,Ik vermoed dat Paksas Borisov wilde gebruiken zoals hij iedereen had gebruikt. Maar dit was een slimmere tegenstander.''

Eind vorige maand bezegelde Borisov het lot van Paksas. Hoewel hij schrifelijk had beloofd geen contact te zoeken zolang het parlementaire onderzoek tegen de Paksas liep, dwong hij de belaagde president tot een partijtje tennis en liet zich benoemen tot onbezoldigd adviseur. Paksas, geconfronteerd met een opstand in eigen gelederen, moest dat aanbod diezelfde dag nog intrekken. Hij vroeg op televisie om vergiffenis: Borisov had hem inderdaad gechanteerd. Daarmee viel voor Paksas het doek. Zijn impeachment was nog slechts een formaliteit.

Wat wilde Borisov? De belangen van zijn Russische zakenpartners veilig stellen? Politicus Landsbergis en vele anderen zien de lange hand van het Kremlin. Door Litouwen in diskrediet te brengen, wilde Rusland de toetreding tot de NAVO en de EU bemoeilijken. Of, op termijn, van Litouwen zijn Trojaanse Paard in Brussel maken. Borisov zou een `ijsberg' zijn: onder het wateroppervlak zouden zich tal van troebele Russische belangen verschuilen. Het Kremlin, geheime diensten, maffiagroepen.

De ijsberg zelf lacht erom. Joeri Borisov ontvangt ons thuis: een oceaan van blank hout uit `Beter Wonen', ontsierd door schilderijen van herderinnetjes. Borisov – grijs stekelhaar dat als een Griekse helm op de schedel staat – is een oud-majoor die zich doctor in de psychologie noemt. ,,Paksas wordt omringd door idioten, zij waren doodsbang voor mijn potentieel. Ik ben het brein van Paksas.'' Borisov wil over geld niet praten, over de maffia evenmin. Hij wilde zijn geliefde Litouwen ontwikkelen, maar Paksas bleek een slappeling die louter om macht gaf.

Borisov werd in april vorig jaar per presidentieel decreet Litouwer: één reden voor Paksas' impeachment. Hij vecht nu tegen zijn deportatie. ,,Mijn bedrijf betaalt jaarlijks 6 miljoen euro belasting. Waarom moet ik weg, omdat ik geen Litouws spreek?'' We kijken met Borisov naar een video, geschoten op zijn datsja in de bossen. In drie minuten zien we hem in de weer met crossmotoren, helikopters, stuntvliegtuigen, zeilboten. Ook paint-ball, schieten en jiu-jitsu behoren tot de vakantiepret. Duidelijk de Umwelt van sportman Paksas.

Met de impeachment van Paksas is de ijsberg nog niet boven water. Is Borisov gewoon een Russische makelaar in geld en macht? Is hij een pion van het Kremlin? Politicoloog Bielinis denkt dat het schandaal hoe dan ook een heilzame zelfreiniging is. ,,Veel Litouwers begrijpen niets van democratie, volgens een peiling verlangt 53 procent terug naar de Sovjet-Unie. Ze geloven in een sterke man die orde schept, in een voorspelbare wereld met ijzeren regels.'' Nu heeft Litouwen de democratie in actie gezien: een parlement dat via een koele procedure een criminele president afzet. De wet regeert, niet de man. Bielinis: ,,Dat is onze winst.''