Broek en tulband zijn een nieuwe gevangenis

Het is zo mal dat het schokt. Iedereen leert dat het beleefd is om te antwoorden als iemand je iets vraagt, maar in het Afghanistan van de Talibaan was het juist een teken van ontaardheid als een vrouw sprak als er een man in de buurt was die het woord voor haar kon doen. Iets daarvan hebben we in Nederland al gezien in Kandahar en At Five in the Afternoon van de Iraanse cineasten Mohsen en Samira Makhmalbaf. At Five in the Afternoon was de eerste film die in Kabul opgenomen werd na de val van de Talibaan. Osama is de eerste post-Talibaan-film van een Afghaanse regisseur. Het is sowieso een van de weinige speelfilms die ooit in dat land zijn gemaakt. En op een aantal (vaak illegaal gedraaide) documentaires na, behoort de film ook nog eens tot het weinige beeldmateriaal dat er uit Afghanistan bekend is. Gelukkig maakt regisseur Siddiq Barmak al deze filmsociologische wetenswaardigheden snel overbodig met wat ook nog eens zijn debuutfilm is. Osama is een waardige film, zorgvuldig in beeld gebracht en vol tijd om naar die beelden te kijken.

Doordat Osama een film is, een recente film, bewijst hij dat alles wat we erin zien zich niet afspeelt in een of ander griezelig verleden of op een enge verre planeet. Daarvoor registreert hij te precies een aantal bestaande situaties. Net als we uit de films van de Makhmalbafs gewend zijn, weeft ook de in Moskou geschoolde Barmak een fictief verhaal tussen documentaire beelden. Daardoor laat hij ons geloven dat ook dit verhaal `echt' is. Er is ook op grond van andere bronnen bijna geen reden om dat niet te geloven. Door de bemoeienissen van Makhmalbaf Film House met de montage is de voor weinig geld met amateur-acteurs gedraaide film soms een net iets gladder en slapper aftreksel van het toch al niet zo ijzersterke At Five in the Afternoon. Poëtische beelden kunnen dan onaangenaam pamflettistisch worden.

Osama is een meisje van twaalf jaar oud. Dan ben je bijna een vrouw. Maar in een vader- en ook verder manloos huishouden van drie generaties vrouwen was je in Talibaan-Afghanistan helemaal niets. Geen kind, geen meisje, geen vrouw, geen mens, want zonder man heb je geen reden om op straat te komen, te werken of te eten. Nee, zelfs niet om te leven.

Osama's moeder verzorgt een man in het ziekenhuis als de Talibaan binnenvallen en haar vragen wat ze daar doet. Een bezoeker schiet haar te hulp. Even zijn de rollen omgedraaid en is hij de arts en zij de gesluierde vrouw. Maar dat is nog niet goed genoeg. Want welke man laat zijn vrouw praten in het openbaar?

Osama's moeder krijgt een lift achterop een fiets als de Talibaan de berijder aanhouden en vragen wat voor man zijn vrouw mee naar buiten neemt.

Vergelijkbare verhalen las ik bijvoorbeeld al eens in het jeugdboek Sluier over Kabul van Deborah Ellis, waarin een meisje zich net als de verder nogal lijdzame Osama als jongen verkleedt om te kunnen werken en voor haar familie te zorgen. Het is wel een geruststellende gedachte dat er in Afghanistan nog genoeg stoute vrouwen en meisjes rondliepen onder die egaliserende burqa's. Het is tegelijkertijd pijnlijk als je beseft hoe systematisch de vroouwen hun jeugd, hun vrouwelijkheid en hun identiteit werd ontnomen.

Barmak filmt hen als grote massa's blauwe vlinders in het grijze zand en stof van zijn land. Ze demonstreren voor het recht om te werken (en dus te eten). De Talibaan drijven de vrouwen met een brandslang uiteen. Met hun natte vleugels lam.

Osama tekent met haar vinger een meisje in de condens op de ruit. Haar lange haren lopen als tranen naar beneden.

Haar vermomming is voor Osama geen bevrijding. Ze is niet een meisje dat zich verkleedt als matroos om de zeven zeeën te kunnen bezeilen. Broek en tulband zijn een nieuwe gevangenis van religieuze dogma's. Want vrouwen mogen dan wel niks, mannen moeten heel veel. Gesnapt worden in travestie is bovendien levensgevaarlijk. Je kunt nog beter naakt over straat rennen dan dat bekend wordt dat je als vrouw de kleren van een man draagt.

Osama. Regie: Siddiq Barmak. Met: Marina Golbahari, Arif Herati, Zubaida Sahar, Hamida Refah, Khwaja Naher. In: 5 bioscopen.