`Bush en Blair waren net heksenjagers'

Met meer tijd was de speurtocht naar Iraks wapens anders afgelopen, zegt Hans Blix. De oud-VN-inspecteur meent dat de Amerikaanse haviken ,,totaal fout'' zaten.

Heeft Hans Blix (75) nog respect voor de Amerikaanse president Bush en de Britse premier Blair, die vorig jaar na drieëneenhalve maand een einde maakten aan zijn inspecties in Irak door dat land aan te vallen? ,,Ze hebben ook bij mij aan geloofwaardigheid verloren'', zegt de oud-chef van de wapeninspecteurs van de Verenigde Naties in de lounge van het Ambassade Hotel in Amsterdam. ,,Ik zag ze hevig in iets geloven en niet kritisch denken. Bush ontmoette ik één keer, Blair vele keren. Ik bewonder Blair als politieke vernieuwer. Maar in deze zaak zat hij fout.''

Met de gematigde Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Colin Powell, heeft Blix ,,medeleven''. Hij geeft hem niet de schuld van de mislukte diplomatie rond Irak, met het oog op diens strijd met de `haviken' rond de president en op het Pentagon. Het is hem niet ontgaan dat Powell ,,steeds meer afstand neemt'' van zijn eigen ,,show'' over het vermeende bewijs tegen Irak vorig jaar februari in de VN-Veiligheidsraad. Nu de Amerikanen net als Blix geen massavernietigingswapens hebben gevonden, is het voor hem duidelijk: het VN-inspectiesysteem heeft mede door militaire druk en sancties Irak in toom gehouden.

De Zweedse ex-minister van Buitenlandse Zaken en oud-chef van het Internationaal Atoom Energie Agentschap (IAEA) is in Nederland om `Missie Irak' te promoten, zijn boek over de speurtocht naar de wapens van Saddam Hussein.

Voelt u zich een morele winnaar? De haviken hebben ongelijk: de wapens, waar de oorlog om begonnen werd, zijn niet gevonden.

,,De zaak is te serieus om je te verkneukelen. Was ik teleurgesteld geweest als ze wel wapens hadden gevonden? Ja. Er zijn veel lessen te trekken door de VS en de inlichtingendiensten. De eerste is dat onafhankelijke internationale inspecties dichter bij de waarheid kwamen dan de nationale inlichtingenapparaten, ondanks hun miljarden dollars. Dat is te danken aan de vastberadenheid van internationale inspecteurs om kritisch naar bewijs te kijken.''

Er moet een gevoel van triomf zijn.

,,Ik ben blij dat onze inspecties goede resultaten hebben opgeleverd. Omdat ik belachelijk ben gemaakt en er gezegd werd dat we soft waren. Wel, wij waren stevig en correct.''

U schrijft in uw boek dat de VN Irak succesvol hebben ontwapend.

,,Zonder het te weten. Slagen in ontwapening zonder het te weten. Dat is inderdaad vreemd. Ook ik verdacht de Irakezen ervan dat ze massavernietigingswapens hadden. Ik dacht dat tot eind 2002. Mijn twijfels kwamen in januari 2003 toen we naar inspectielocaties gingen en niks vonden. Plaatsen die ons waren aangedragen door inlichtingendiensten, waarvan ze zeiden dat het de beste waren die ze hadden. Zelfs in maart, toen de invasie begon, sloot ik nog niet uit dat er wapens waren. Maar ik zag wel dat het bewijs aan het instorten was.''

Zaten de haviken [vice-president] Cheney, [minister van Defensie] Rumsfeld en [diens `tweede man'] Wolfowitz fout?

,,Totaal fout!''

Uw boek is ook kritisch over het aandikken door Bush en Blair.

,,Neem Blairs verklaring dat `een deel van de massavernietigingswapens [van Irak] binnen 45 minuten na een bevel om ze te gebruiken inzetbaar is'. Blair was het toen echt teveel aan het verkopen.''

Schokt het u dat wereldleiders zo werken?

,,Zeker. Ik kan begrijpen dat politici een zaak overdrijven voor [naar buiten wijzend] de aanleg van een nieuwe gracht. Maar dat is iets anders dan de wereld in een oorlog storten. Bush en Blair dachten: wij moeten een beetje overdrijven om de steun van het volk te krijgen.''

Bent u ook geschokt door de slechte intelligence van de Amerikaanse en Britse geheime diensten?

,,Ja. Washington en Londen hebben véél te veel gesteund op Iraakse overlopers. Het yellowcake-contract [tussen de regering van Niger en Irak voor de levering van onbewerkt uranium] was een monumentale schandalige fout. Ze hadden dat [vervalste] contract in Groot-Brittannië en de VS maandenlang. Ze hadden daar een onderzoek naar laten doen door de Amerikaanse ambassadeur Wilson, die waarschuwde. Binnen de Amerikaanse regering was dit bekend. En toch liet men president Bush in het Congres vorig jaar melding maken van een poging tot aankoop van uranium door Saddam. Het IAEA heeft aangetoond dat het een vervalsing was.''

Volgens een Amerikaanse ex-ontwapeningsmedewerker had zijn regering een op geloof gebaseerde houding jegens de inlichtingendiensten: `wij weten de antwoorden, geef ons de informatie om die antwoorden te ondersteunen'.

,,De leiders opereerden net zo als de mensen in de 18e eeuw, die ervan overtuigd waren dat er heksen bestonden. Elk teken werd gezien als bewijs tegen Irak. Net als destijds een zwarte kat of een bezem het bewijs was. Ik hoop dat dit een les is voor politici: probeer intelligence niet te sturen en vraag om kritisch onderzoek.''

Waarom heeft u toen niet de Amerikanen en Britten gekritiseerd voor het niet-geven van de juiste inlichtingen?

,,Heb ik gedaan. Ik heb tegen Condoleezza Rice [Bush' veiligheidsadviseur] gezegd dat ik niet onder de indruk was van de intelligence. Zij antwoordde: `Niet de intelligence maar Irak is aangeklaagd.' Ik heb het ook zeer diplomatiek gezegd na de show van Powell in de Veiligheidsraad. Ik zei toen dat we plaatsen hadden bezocht, die waren aangedragen door intelligence, en dat we niks gevonden hadden.''

Waarom legde u geen verklaring over de intelligence af in de raad om de VS meer onder druk te zetten?

,,Ik vond dat ik het punt had gemaakt. In januari zei ik tegen Rice: nu krijgen we intelligence. De VS waren de laatsten die intelligence gaven.''

Maar het stelde niet veel voor, zegt u zelf.

Weifelend: ,,Misschien heeft u gelijk. Ik was meestal beleefd. Maar het was in hun belang ons op het juiste spoor te zetten. Bovendien: je moet niet schreeuwen tegen Washington of Londen.''

Gelooft u dat de haviken om ideologische redenen de oorlog wilden en alleen naar de VN kwamen in september 2002 om een ticket daarvoor te krijgen?

,,De haviken wilden dat. Maar ik zag geen bewijs dat Bush toen al een besluit genomen had. Ik betwijfel niet of hij oprecht was toen hij naar de VN kwam en opriep tot actie. Toen ik in oktober met IAEA-chef ElBaradei bij Bush was, zei hij: wij steunen de inspecties en wij hebben vertrouwen in u.''

Maar Cheney zei vlak daarvoor tegen u dat de VS `klaar waren om de inspecties in diskrediet te brengen ten gunste van ontwapening'.

,,Sommigen zagen het als een dreigement. Ik zag het meer als: ontwapening is het belangrijkste, en als het niet lukt via de inspecteurs, doen we het anders. Ik vond het bruut. [Schaterend:] Maar het had geen enkel effect op mij. Zero!''

Toen ik u op 16 september 2002 sprak, enkele uren voordat Irak de inspecteurs weer toeliet, ging u uit van een maandenlang inspectieschema, veel langer dan u gekregen heeft.

,,We hadden ook meer tijd moeten krijgen. Drieëneenhalve maand was onredelijk.''

Maar was u toen niet naïef dat u die tijd zou krijgen? Bush was toen al ongeduldig. En er circuleerden al berichten over een oorlog, die begin 2003 zou komen.

,,Achteraf kun je de oorlog als onvermijdelijk beschouwen. De VS waren ongeduldig, maar niets wees nog specifiek naar maart. Ik zag de VS vooral als een militaire trein, die ze begonnen te laden in de zomer van 2002. De machinist, president Bush, kon de trein tegenhouden. Maar op een gegeven moment zaten er 300.000 soldaten aan boord, en toen was er wat spectaculairs nodig om nog te stoppen. Dat was in februari. Toen hadden de VS zichzelf in een hoek gewerkt.''

Volgens uw boek kon het ook anders: een gematigde militaire opbouw, inspecties zonder geweigerde toegang en een garantie voor veel interviews met Irakezen had nog op tijd kunnen aantonen dat er geen massavernietigingswapens waren.

,,Als de VS zich hadden beperkt tot 50.000 troepen, was dat niet onrealistisch geweest. Dan hadden ze de noodzakelijke druk op Irak hoog kunnen houden. Hadden ze er kunnen blijven in de lente en de zomer, en de inspecties kunnen afwachten. Als de Irakezen dan weer hun kat-en-muisspel waren begonnen, hadden ze de Veiligheidsraad meegehad in een resolutie die geweld goedkeurt en dus een grotere legitimiteit gehad.

,,En áls de Irakezen wél 100 procent hadden meegewerkt, hadden we in de lente naar alle plaatsen kunnen gaan, die de geheime diensten ons aanwezen. En dan hadden we kunnen vertellen tegen de inlichtingendiensten: er is daar niks te vinden. Een negatief punt was dat Saddam dan aan de macht was gebleven.''

U heeft kritiek gekregen dat u zich liet leiden door de oorlogsmachine. Dat u eerst nogal kritisch over Irak oordeelde, maar dat toen u zag dat de haviken dit als munitie gebruikten, u daarna uw kritiek afzwakte.

,,Die kritiek is misplaatst. Ik gaf steeds een exacte beschrijving van de werkelijkheid. Sommigen werden daar wanhopig van omdat ze zwart of wit wilden horen. Maar dat was de realiteit niet.''

Zou u iets anders hebben gedaan, als u het over mocht doen?

,,Dan zou ik eerder meer druk hebben uitgeoefend op de Irakezen. Misschien hadden wij Irak meer aanzetten tot een change of heart. Misschien was ik zelf ook te veel met ontbrekende tonnages en liters bezig.''

U schrijft dat Irak waarschijnlijk geen chemische of biologische wapens sinds 1991 meer gehad heeft.,,Ja. Er zijn ook geen verborgen wapens meer gevonden. Er zijn in 1994 nog dingen vernietigd door het vorige VN-team, op aanwijzing van Irakezen. De overgelopen schoonzoon van Saddam, Hussein Kamel, zei in 1995 dat de strategische beslissing tot vernietiging van de chemische en biologische wapens door hem in 1991 was genomen.''

Die verklaring wordt nu pas voor waar aangenomen?

,,Misschien was iedereen in de jaren negentig een heksenjager. Dat komt ook door de Irakezen. Die hielden de inspecteurs tegen en ontzegden hun de toegang. Als later toch toegang volgde, werd niks gevonden.''

Waarom werkten de Irakezen ruim een decennium de VN-inspecteurs tegen als er toch niks te vinden was?

,,Ik heb vier verklaringen. Saddam hoorde steeds van de VS dat de VN-sancties pas zouden worden opgeheven als hij zou verdwijnen. Dat was geen stimulans, dus kon hij net zo goed kat en muis met de inspecteurs spelen. Nummer 2 is de Iraakse trots. De Irakezen zeiden: to hell with it, die inspecteurs dagen ons alleen maar uit, we werken niet met ze samen. Nummer 3 was de Iraakse verdenking dat onder de inspecteurs spionnen zaten die te weten zouden komen wat de militaire doelen voor bombardementen konden zijn. En nummer 4 was dat, hoewel ze publiekelijk zeiden dat ze geen wapens hadden, ze de verdenking niet erg vonden. Vergelijkbaar met het teken op de deur `pas op voor de hond', terwijl er geen hond is en je alleen maar gevaarlijk wilt overkomen.''

Uw objectiviteit was uw handelsmerk, maar u was duidelijk tegen de oorlog.

,,Ik heb dat nooit laten blijken, want ik was een dienaar van de Veiligheidsraad. De argumenten van de Amerikanen en de Britten over de schendingen van resoluties geven individuele leden van de Veiligheidsraad geen recht tot actie. Zij hebben onderschat welke legitimiteit de VN kunnen geven. En nu realiseren ze zich dat ze in de problemen zitten in Irak en dat ze het niet alleen afkunnen...''