Opa heeft altijd dezelfde kleren aan

Veel ouderen hebben moeite om maandelijks rond te komen. Vooral in de groep met alleen AOW of een klein pensioen bouwen steeds meer mensen schulden op. Anderen komen bijna de deur niet meer uit.

`Opa heeft áltijd dezelfde kleren aan'. Die constatering van zijn kleinzoon zal Jan van de Vorst (74) zijn leven lang heugen. Hij loopt er niet mee te koop dat hij al tien jaar geen nieuwe kleding heeft aangeschaft. En dat hij al vijftien jaar niet meer met vakantie is geweest. ,,Ik houd dat soort dingen het liefst onder het tafellaken'', zegt de ex-wegenbouwer die samen met zijn vrouw Linda (62) in een kleine hoekwoning in het Brabantse Someren woont. ,,Maar wegpoetsen kun je het niet.''

Van de Vorst en zijn vrouw moeten maandelijks rondkomen van een AOW-uitkering van 1.057 euro en een aanvullend pensioen van 57 euro. Na aftrek van de vaste lasten houden zij zo'n 350 euro over. Van dat bedrag worden de boodschappen betaald, maar ook onverwachte medische uitgaven. Van de Vorst: ,,Ik heb een oogziekte en ben deels verlamd. Bij apotheekbezoeken moet mijn vrouw steeds hogere bedragen neertellen. Een ondraaglijke toestand.'' Zelf komt hij het huis nauwelijks uit. ,,De mensen oordelen hard. Ik ben bang voor een praatje.''

Ook voor Tiny van Velthooven (69) uit het Drentse Hoogeveen is het sappelen. ,,Ik red het wel, maar vraag niet hóe'', zegt zij. ,,De afgelopen maanden heb ik vaak droog brood gegeten.'' Van de 828,08 euro per maand aan AOW blijft volgens haar bijna niets over. ,,Ik ben al heel lang op zoek naar een paar goede schoenen. En mijn wasmachine legt binnenkort het loodje. Wat ik daar aan doe? Niets. Een potje huilen.''

Van de Vorst en Van Velthooven zijn niet de enige 65-plussers die moeite hebben de eindjes aan elkaar te knopen. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) leven ruim 200.000 ouderen – een op de tien gepensioneerden – in Nederland op of onder de armoedegrens. Ruim 90.000 huishoudens komen van alleen AOW rond; 118.000 huishoudens hebben een klein aanvullend pensioen van minder dan 100 euro per jaar. Het NIBUD concludeerde eerder dit jaar dat vooral alleenstaande, zorgbehoevende ouderen met alleen een AOW-uitkering het moeilijk hebben; deze groep gaat er door de bezuinigingsmaatregelen van het kabinet 2,8 procent aan koopkracht op achteruit. Het vorige week door staatssecretaris Ross-Van Dorp (VSW) gepresenteerde plan om de huishoudelijk hulp voor ouderen en gehandicapten uit de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) te halen, is niet in de berekening meegenomen.

De bond voor 50-plussers, ANBO, verklaart de dalende koopkracht onder ouderen uit de verlaging van de huursubsidie (op 1 januari) en de toenemende zorgkosten. De ziekenfondspremies zijn dit jaar weliswaar omlaag gegaan, maar daar staat volgens de bond tegenover dat AOW'ers zich aanvullend moeten bijverzekeren. ,,En vooral zorgbehoevende ouderen gaan er daardoor flink op achteruit'', meent medewerker Frank van de Aa. Nadat de ouderenorganisaties in oktober vorig jaar een meldpunt hadden geopend naar aanleiding van de voorgenomen bezuinigingsmaatregelen, stroomden de reacties binnen. Van de Aa: ,,In een ochtend hebben onze medewerkers 2.000 telefoontjes beantwoord. De stemming was bedompt. Sommige bellers huilden, omdat ze niet wisten hoe ze het rond moesten breien.''

Bij IMNederland Credit Management in Ermelo kijken ze daar niet van op. In 2003 had het incassobureau 81 procent meer vorderingen uitstaan onder 65-plussers dan in 2000, meldt directeur Wim Brugman. Hij bespeurt ,,een afnemende betalingsmoraal'' onder ouderen, maar vermoedt dat ook de prijsstijgingen na de invoering van de euro en de gecompliceerde regelgeving rond subsidies en uitkeringen aan een verminderde koopkracht van 65-plussers hebben bijgedragen. ,,Veel ouderen lopen inkomsten mis.'' Die mening wordt gedeeld door de ANBO. ,,Al die loketjes waar je je hele hebben en houwen moet neerleggen – dat schrikt ouderen alleen maar af.''

Iedereen die met 65-plussers te maken heeft, weet: ze schamen zich om hun hand op te houden. Zo kunnen mensen met alleen een AOW-uitkering in de gemeente Rotterdam dit jaar voor ruim twintig artikelen en diensten bijzondere bijstand aanvragen, waaronder brillen, hoortoestellen, een hulp in de huishouding en alarmeringsapparatuur. Maar volgens een medewerker van de gemeentelijke afdeling `Ouderenwerk' blijft het aantal aanmeldingen ver achter bij de reële behoefte. ,,De drempel is te hoog.''

Volgens AOW'er Tiny van Velthooven heeft die schroom veel te maken met de wijze waarop medewerkers van uitkeringsinstanties ouderen bejegenen. ,,Ik ken een vrouw van in de zeventig die na lang aandringen van haar kinderen bijzondere bijstand had aangevraagd voor een vloerbedekking. Haar jonge gesprekspartner merkte op dat zij wel een érg sjieke ring om haar vinger had. Ze hoefde pas terug te komen als zij het familiestuk had verkocht.''

De vereenzaming van ouderen – het baart Joke de Kock veel zorgen. Als hoofd van het Bureau Schuldhulpverlening in Tilburg merkt zij dat haar oudere cliënten contact met familieleden en vrienden steeds vaker uit de weg gaan. ,,Ze mijden de verjaardagen van hun kleinkinderen omdat ze geen geld voor een cadeau kunnen opbrengen en gaan 's avonds vroeg naar bed om energie te besparen.'' Een kaartje leggen in het buurtcafé, roken en een krantenabonnement zit er voor de meeste 65-plussers die bij het Bureau voor Schuldhulpverlening aankloppen niet in. De Cock: ,,Vroeger bouwden ouderen schulden op omdat ze bestolen waren, of omdat hun kind aan de drugs verslaafd was geraakt. Tegenwoordig duidt het vooral op een verschraling van hun bestaan.''