Oorlog creëert bloeddonor

De driedelige Teleac-geschiedeniscursus Bloed: het rode goud behandelt vanavond, in het tweede deel, de stormachtige ontwikkeling van de bloedtransfusie dankzij beide in de vorige eeuw uitgevochten wereldoorlogen. De in die oorlogen gebruikte weapons of destruction (machinegeweren, mitrailleurs) schoten zoveel gaten in de soldaten dat bloedverlies de belangrijkste doodsoorzaak werd. Wie meer dan de helft van zijn bloedvolume verliest, raakt in shock en heeft een grote kans te sterven. Beide oorlogen hielpen de bloedtransfusietechniek dan ook met sprongen vooruit.

In 1900 had de Oostenrijker Karl Landsteiner met zijn medewerkers de bloedgroepen (A, B, AB, O) ontdekt. Het was net in een tijd waarin bloedtransfusies voor de tweede keer in onbruik waren geraakt: in 1667 hadden artsen de eerste (meestal dodelijk verlopende) bloedtransfusies bij mensen uitgevoerd. Na een eeuw niks begonnen in 1818 de experimenten weer. Veel mensen werden daarmee gered, maar velen stierven ook en niemand begreep waarom. De techniek raakte in onbruik.

Landsteiner bestudeerde afweerreacties in het bloed. In het wetenschappelijke artikel dat hij erover schreef tekende hij terloops aan dat kennis over die bloedgroepen wellicht zijn nut kon hebben bij bloedtransfusies. Maar hij deed er verder niks mee.

Tien jaar later werd zijn werk herontdekt, in de Verenigde Staten. De bloedgroepenselectie deed de overlevingskans na een transfusie spectaculair stijgen. Toen ook nog werd ontdekt hoe bloed kon worden bewaard, en gescheiden in cellen en plasma, verliepen de ontwikkelingen stormachtig, maar niet altijd rationeel. De Amerikanen maakten het zichzelf moeilijk door bloed van zwarten en blanken gescheiden te houden. De Duitsers sneden zich onder Hitler in de vingers met de bepaling dat bloeddonoren Ariërs moesten zijn. Dat heeft nog heel wat frontsoldaten het leven gekost.

Volgende week, in het derde deel van deze mooie, maar uitvoerige geschiedenis van de bloedtransfusie, komen de schandalen met commerciële bloedbanken aan de orde. En de mogelijkheden die ziekteverwekkers (aids- en hepatitisvirussen) zien om via bloedgiften nieuwe gastheren te vinden.

Bloed, het rode goud, Teleac, 23.50-0.45u.