'Elke derde student koopt zijn cijfer'

Aller ogen zijn dezer dagen in Vilnius gericht op het parlement, dat moet stemmen over impeachment van de Litouwse president Rolandas Paksas. Het Constitutioneel Hof heeft al bepaald dat hij de grondwet heeft geschonden door een Russische maffioso zijn verkiezingscampagne te laten financieren. Lukt het Litouwen de president te lozen voordat het toetreedt tot de Europese Unie? Gesprek met politicoloog Raimundas Lopata. 'Paksas heeft zijn persoonlijke problemen tot staatszaken gebombardeerd.'

Als Tallinn middeleeuwse vestingbouw is en Riga lutheranisme en Jugendstil, dan is Vilnius Pools-Litouwse barok. Op elke straathoek torent een katholieke kerk of klooster omhoog, want Vilnius is sinds de moord op 60.000 joden in de Tweede Wereldoorlog een bijna honderd procent katholieke stad. Een statige stad, ooit de hoofdstad van het Pools-Litouwse koninkrijk dat reikte tot de Zwarte Zee. Een stad met een oude universiteit en een imposant presidentieel paleis, waar de rood-groen-gele vlag fier wappert.

Maar schijn bedriegt: nóg is voormalig stuntvlieger Rolandas Paksas president van Litouwen, maar de impeachment-procedure is in volle gang. Het Constitutioneel Hof in Vilnius buigt zich al weken over een karrenvracht aan documenten waaruit moet worden opgemaakt op welke punten de president de grondwet heeft geschonden, waarna het parlement de president kan wegstemmen. Maar doet het dat niet en blijft Paksas zitten, dan treedt Litouwen de Europese Unie binnen met een president die zijn verkiezing heeft laten betalen door de maffiose Russische zakenman Borisov met een louche helikopterbedrijf dat handel drijft met schurkenstaten als Libië en Sierra Leone. In ruil daarvoor gaf Paksas hem het Litouwse staatsburgerschap, een stap die het Constitutioneel Hof inmiddels als ongrondwettelijk heeft bestempeld. Het parlement is al begonnen met hearings over Paksas. Geen buitenlandse leider wil nog met hem omgaan.

Een gênante vertoning, vindt het denkend deel der natie. Een blamage voor de jonge democratie. Een enkeling trekt zelfs een vergelijking met de jaren '30 in Duitsland, toen populisten en extremisten een dictator aan de macht hielpen. Want de gepensioneerden (één op de drie Litouwers), de plattelanders en de leden van Paksas' Liberaal Democratische Partij steunen de president door dik en dun. Volgens schattingen kan hij nog steeds rekenen op 38 procent van de stemmen.

Op macht belust

Hoewel Paksas nog niet is afgezet, is het eerste boek over zijn affaire al verschenen. De politicologen Raimundas Lopata en Andrius Matonis schreven Prezidento Suktukas (President in duikvlucht). Vóór de presentatie van het boek spreek ik met Raimundas Lopata (39), directeur van het Instituut voor Internationale betrekkingen, over Paksas-de-aarzelaar, de achterdochtige, op macht beluste stuntpiloot. Premier Brazauskas heeft hem gevraagd op te stappen, de katholieke kerk heeft hem verzocht in het landsbelang af te treden, maar Paksas heeft laten weten dat hij zich ook na zijn mogelijke afzetting gewoon weer kandidaat zal stellen voor het presidentschap.

Dat kunnen nog interessante verkiezingen worden.

Raimundas Lopata is een kind van de perestrojka. Zijn vader, communist, werkte in de nomenklatoera van de vakbond, zijn moeder was ambtenaar. Zoals alle Litouwers speelde Raimundas op school fanatiek basketball. 'De tweede religie na het katholicisme is hier basketball', zegt Lopata. 'Iedereen heeft er een mening over, iedereen waant zich een prof. We zijn ook Europees kampioen geweest.' Een van zijn eerste duidelijke politieke herinneringen was de dood van Brezjnev. Hij was 17 jaar oud. 'Het was avond, we zaten op de binnenplaats toen het nieuws bekend werd. Het was onvoorstelbaar dat die man kon sterven! We zijn meteen naar de kroeg gegaan om ons te bezatten.'

Lopata ging in 1983 geschiedenis studeren. Na een jaar studie moest hij twee jaar in dienst, in de havenstad Kaliningrad, het vroegere Königsberg, de stad van Immanuel Kant. 'Het was heel interessant om te zien hoe de sovjetofficieren daar over de politieke situatie dachten. Sommigen waren heel liberaal, en kritisch over het systeem. Veel van die officieren in Kaliningrad hadden in Duitsland gediend en dus contact gehad met het Westen. Ze hadden vaak twee beroepen, ze waren officier én ingenieur, ze waren hoogopgeleid. Ze steunden Jeltsin, ze steunden rechts.' Hier ontdekte Lopata voor het eerst dat er ook in het sovjetkader verschillen van mening bestonden over de politieke koers van het land.

In 1988 behaalde Lopata zijn Rode Diploma en ging hij promotieonderzoek doen. Gorbatsjov ontketende zijn perestrojka en in de Baltische landen werd het steeds onrustiger. In 1988 werd de eerste onafhankelijke politieke beweging Sajudis opgericht, die Litouwen naar de vrijheid zou leiden. Lopata en zijn vrienden discussieerden gretig mee. Het politieke leven werd een en al opwinding. 'De perestrojka betekende voor ons iets heel anders dan voor Gorbatsjov. Onafhankelijkheid werd voor ons een tastbaar idee. Herinnert u zich de Baltische Keten? (50 jaar na de ondertekening van het geheime Molotov-Ribbentroppact, op 23 augustus 1939, waarbij Duitsland de Baltische landen aan de Sovjet-Unie 'gunde', organiseerden de drie Baltische landen een indrukwekkende massademonstratie in de vorm van een menselijke keten van 650 kilometer tussen de drie hoofdsteden ls) We begrepen dat we geschiedenis schreven. De emoties waren overweldigend in die dagen. Voor het eerst kwam de geschiedenis boven, we hoorden de waarheid over de holocaust in Litouwen, over de gevechten van de partizanen (tienduizenden Litouwers bleven zich tot 1953 in de bossen gewapend tegen de sovjetbezetters verzetten ls), over de omvang van de repressie. Dat veranderde de stemming onder de mensen.'

Wat vonden uw ouders er van? Uw vader was communist. 'Mijn vader was afstandelijk. Hij was niet bang, maar wel op zijn hoede. Hij kende de interne machinaties binnen de communistische partij, maar hij vertrouwde Sajudis ook niet. We hadden felle discussies over onderwerpen als het wezen van het Litouwse regime in het interbellum, het onderwerp van mijn proefschrift. Was dat nou een fascistisch of een autoritair bewind? Voor mijn vader was het fascistisch, ik neigde naar autoritair. Mijn vader is nu al een paar jaar dood, maar ik weet nog steeds niet wat hij nou eigenlijk van de omwenteling vond. Zijn ouders waren arbeiders en voor hem had het communistische regime het volk een nieuwe kans geboden. Er waren communisten in soorten en maten: echte gelovigen, carrièremakers en mensen die gewoon dachten: zó is het leven. Mijn vader was een gelovige. Mijn moeder was veel minder voorzichtig, ze verwelkomde de perestrojka en de onafhankelijkheid.'

Veertien doden

Als eerste van de Baltische landen verklaarde Litouwen zich onafhankelijk, op 11 maart 1990, maar toch is Gorbatsjov in Litouwen geen held. 'We weten eigenlijk nog steeds niet wie Gorbatsjov was. Het was duidelijk dat hij niet van plan was de Baltische landen te laten gaan, integendeel, hij stuurde in januari 1991 de troepen op ons af. Bij de gevechten bij het televisiestation zijn veertien mensen gesneuveld. Ik herinner me dat maar al te goed. Wij woonden vlakbij het televisiestation. Eerst leek het met een sisser af te lopen, er was een overeenkomst gesloten dat de tanks zich uit de stad zouden terugtrekken. Ik zat om tien uur 's avonds naar een thriller te kijken, toen ik het geluid van tanks hoorde. Ik dacht: de Russen trekken zich terug, volgens afspraak. Maar plotseling werd ons flatgebouw beschoten. Ik ben met mijn vrouw naar het tv-station gegaan en later naar het parlement waar parlementsleden de hele nacht hebben gewaakt. De stemming was erg nerveus, maar uiteindelijk is er niets gebeurd. Er is niet gevochten. Een dag later was het kleine navo-land IJsland de eerste staat die onze onafhankelijkheid erkende. Dat was symbolisch en een slimme tactische zet van de navo. Toen kwam Jeltsin als president van de Russische Federatie naar Riga om een samenwerkingsovereenkomst te tekenen met Letland. Ook dat was een belangrijke symbolische erkenning.'

Op 11 maart 1991 werd Litouwen officieel onafhankelijk. We zijn nu dertien jaar verder, het navo-lidmaatschap is al binnen, volgende maand treedt Litouwen toe tot de Europese Unie. De Litouwers stemden per referendum massaal vóór de toetreding, maar in West-Europa groeit de scepsis. Heeft Litouwen de afgelopen jaren wel voldoende vooruitgang geboekt? 'Alle landen van het nieuwe Europa hebben dezelfde problemen: de westerse beleidsinstrumenten zijn niet zomaar toe te passen in het Oosten, omdat de situatie zo anders is. Maar we hebben veel geleerd van onze westerse collega's. De druk van Brussel is zeker effectief, bijvoorbeeld op het vlak van hoger onderwijs, medische zorg, maar ook met concrete maatregelen zoals controle op de kwaliteit van het voedsel. Zonder het voorbeeld van Brussel zouden we niet weten welke kant het op moet. Van groot belang is ook dat Brussel ons geleerd heeft hoe we het openbaar bestuur moeten opzetten, hoe we regionale politiek moeten voeren. Dat moesten we allemaal leren. Groot probleem is voor ons intussen het gebrek aan kaderpersoneel. Litouwen moet de komende tijd 400 professionals naar Brussel sturen. Waar moeten we die vandaan halen?'

Maar is de Paksas-affaire niet een enorme stap terug in het politieke leven? Een corrupte president komt niet erg vertrouwenwekkend over. 'Dat hangt van de afloop af.

De zaak heeft ook een en ander aan het licht gebracht. Als deze politieke crisis er niet geweest was, hadden we misschien nooit geweten welke externe factoren hier een rol spelen, en dan doel ik op de Russische invloed. Dit schandaal wordt met argusogen gevolgd in de andere landen van Centraalen Oost-Europa, want zo'n crisis kan in al die landen ontstaan, van Estland tot Bulgarije kan men er lering uit trekken. Het stimuleert ons ook om na te denken over de vraag wat het betekent een staat te zijn, hoe het politieke leven eruit moet zien. Als we deze impeachment vergelijken met bijvoorbeeld die van Nixon, dan zie je in de media dezelfde mechanismen. Ook toen zei men: dit schandaal toont de zwakheid van de democratie aan. Maar toen het goed was afgelopen, schreef iedereen dat het juist de kracht van de democratie bewees.'

Paksas kwam in Litouwen niet uit de lucht vallen: hij was twee keer premier en één keer burgemeester van Vilnius. Toch kwam zijn overwinning op de vorige president, de Amerikaans-Litouwse emigrant Valdas Adamkus, in januari vorig jaar, als een verrassing.

Waarom is Adamkus niet herkozen? 'Adamkus was een heel succesvolle president. Hij heeft de toetreding tot de Europese Unie op zijn naam staan, sprak zijn talen, had internationaal aanzien, confereerde met president Bush.

Hij had morele autoriteit, zocht naar politieke consensus. Maar hij heeft vorig jaar nauwelijks campagne gevoerd, hij nam Paksas niet serieus, hij dacht: die man vliegt maar rond in helikopters. Adamkus meende de overwinning al op zak te hebben.'

Toch vreemd: Adamkus is een bejaarde emigrant, en de enige andere écht populaire politicus is premier Algirdas Brazauskas, de eveneens bejaarde ex-partijsecretaris die

Litouwen naar de onafhankelijkheid heeft geleid. Waar blijft uw generatie? 'Die is er kennelijk nog niet klaar voor. Het blijkt een probleem om een politicus te vinden met een hoge morele standaard. Vergeet ook niet dat er sinds de onafhankelijkheid zo'n 200.000 mensen geëmigreerd zijn naar de Verenigde Staten en dat zijn vaak de meest actieven. Je moet wel human resources hebben.'

Agressieve sponsor

Wat voor een man is Paksas eigenlijk? 'Hij is een man die zijn persoonlijke problemen tot staatszaken heeft gebombardeerd. En dan doel ik op zijn relatie met Borisov, de belangrijkste sponsor van zijn verkiezingscampagne. Ik denk dat Paksas het niet voor mogelijk heeft gehouden dat een sponsor zich zó agressief zou opstellen. Toen hij dat doorkreeg, heeft hij geprobeerd geld in te zamelen om hem terug te betalen. Hij wilde zijn persoonlijke problemen oplossen door gebruik te maken van zijn mogelijkheden als president. Borisov (wiens verblijfsvergunning inmiddels is ingetrokken maar die weigert het land te verlaten ls) gedraagt zich als een typische Russische officier, hij is trots, hij wil met respect behandeld worden. Zijn credo is simpel: business is business en je moet de staat gebruiken voor je zakenbelangen. Het is duidelijk dat hij goede relaties heeft met het Russische militair-industriële complex, al kun je dat moeilijk met documenten staven.'

Maar vergeleken met Letland met zijn enorme Russische minderheid heeft Litouwen toch nauwelijks problemen? Er wonen hier maar 6 procent Russen. 'Natuurlijk geeft die minderheid in Letland de Russen de mogelijkheid daar die politieke kaart te spelen, maar geopolitiek gesproken is Litouwen belangrijker voor Rusland dan Estland en Letland. Wij zijn de link tussen Centraalen Noord-Europa, wij grenzen aan de Russische enclave Kaliningrad, die vanaf 1 mei omgeven is door landen van de eu. We hebben net ons conflict over de doortocht van Russen uit Kaliningrad naar Rusland bevredigend opgelost (Russen mogen sinds kort zonder visum vanuit Kaliningrad door Litouwen naar het moederland reizen in treinen die niet stoppen op tussengelegen stations ls), maar we zitten bijvoorbeeld nog in het Russische elektriciteitsnet en daarmee heeft Rusland echt nog wel instrumenten in handen om Litouwen onder druk te zetten. Datzelfde geldt voor de privatisering van de olieindustrie. De Amerikaanse investeringen in de regio nemen af, de Russische nemen toe, het is duidelijk dat de Russen hier vertegenwoordigd willen zijn. Mensen die in globalisering geloven, zeggen: dat geeft niets, kapitaal is kapitaal, maar Russisch kapitaal probeert soms openlijk politieke spelletjes te spelen. De oude Russische partijnomenklatoera is langzamerhand verdwenen, een nieuwe klasse van zakenlieden neemt hun plaats in, maar hun gedrag is hetzelfde. In het tijdschrift van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken zei minister Ivanov openlijk tegen Russische zakenlui dat hij alle mogelijke middelen zal gebruiken om de weg vrij te maken voor Russische investeringen in de Baltische landen. Ze hebben daar een strategisch belang bij. Maar als wij straks in de Unie zitten, dan krijgt Rusland niet alleen met ons problemen, maar met de hele club.'

Corrupte mentaliteit

De Litouwers vrezen de invloed van de Russen, maar hoe corrupt is Litouwen zelf? 'Goede vraag. Twee dagen geleden is er een opinieonderzoek over corruptie op de universiteit gepubliceerd en daar bleek uit dat één op de drie studenten de leraren wel eens betaalt voor zijn examencijfers! Maar ook op hoog niveau komt het voor, daarin zijn wij geen uitzondering. De voormalige minister van Defensie zit een gevangenisstraf uit voor het incasseren van 15.000 dollar, voor een lobby voor een oliebedrijf. En wij zijn niet de Verenigde Staten, waar duizend openbaar aanklagers zich bezighouden met bestrijding van de corruptie. We hebben wel een anticorruptieprogramma, maar het zit in de mentaliteit van de mensen.'

En als je jong bent, en je wilt een bedrijf starten, hoe moeilijk is dat dan?

'Behoorlijk moeilijk, vooral op het platteland. Er is veel bureaucratie. Het grote probleem zit hem in de registratie. Zelfs voor het openen van een kleine bar moet je zo 18 staatscommissies passeren, van een commissie voor de voedselstandaard tot en met de belastingen. De situatie wordt geleidelijk aan beter, maar er wordt hier toch nog steeds heel veel gepraat, en maar weinig beslist.'

Maar de economie in Litouwen doet het uitstekend. Qua groei (8 procent) staan jullie van de nieuwe toetreders op de tweede plaats na Slovenië. Men zegt dat dat te maken heeft met het feit dat onmiddellijk na de onafhankelijkheid de ex-communisten hier aan de macht bleven, die grootscheepse privatiseringen een paar jaar hebben tegengehouden. De privatisering is later op gang gekomen en dus ook meer in vaderlandse hand gebleven. 'Dat zeg ik ook steeds: economisch gaat het hier fantastisch, maar de media hebben alleen maar aandacht voor politieke schandalen.'

Hoe nu verder? 'Er zijn drie scenario's: de impeachment slaagt, en daar ziet het naar uit. Dan volgen er binnen twee maanden nieuwe presidentsverkiezingen. Of de impeachment mislukt en dan blijft Paksas zitten. Dan hebben we een probleem. Of Paksas treedt af voordat de procedure is afgerond en hij stelt zich herkiesbaar. Of Paksas dan wint, hangt erg van de timing af: hij heeft belang bij verkiezingen in juli of augustus, als de stedelingen, zijn tegenstanders, met vakantie zijn.'

Het is tijd voor de presentatie van Lopata's boek. Het wordt ten doop gehouden in een zaaltje van het Instituut voor Internationale Betrekkingen aan de Vokieciustraat in het oude getto van Vilnius. Zo'n vijftig studenten zijn op komen dagen en stellen veel vragen aan de auteurs. Het publiek is aandachtig: de jeugd is fel tegen Paksas gekant.

Aan het eind van de Gediminas Allee, genoemd naar groothertog Gediminas, een van de grondleggers van de Litouwse staat, staat aan de oever van de Neris het moderne parlementsgebouw waarop in de dagen van de onafhankelijkheidsstrijd aller ogen gericht waren. Opnieuw staat het bunkerachtige bouwwerk in het brandpunt van de belangstelling; 85 van de 137 parlementsleden zijn nodig om Paksas weg te stemmen. Hoe sterk zal de Litouwse democratie blijken te zijn?

Laura Starink is redacteur van NRC Handelsblad.

Ramunas Danisevicius is fotograaf en werkt voor Scanpix Baltics.

[streamers]

'Ik zat naar een thriller te kijken, toen ik het geluid van tanks hoorde.'

'Litouwen moet 400 professionals naar Brussel sturen. Waar moeten we die vandaan halen?'

'Het blijkt een probleem om een politicus te vinden met een hoge morele standaard.'