De Oost-Europese hemelbestormers komen eraan

Europa, ach Europa. Kiezers kunnen maar weinig warmlopen voor het idee, ook nu de Unie komende maand in één keer met 70 miljoen mensen en tien landen zal worden vergroot. Maar kan het zijn dat een jonge Nederlander meer gemeen heeft met een jonge Fin of Pool dan met een gepensioneerde Nederlander? Europa aan de hand van oma's, kinderen, schoonvaders en eurocommissaris Verheugen. `We moeten als politici iets rechtzetten wat zestig jaar geleden vreselijk fout is gegaan.'

Hij was drie jaar oud toen hij enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog aan de hand van zijn moeder het totaal verwoeste Keulen zag. Twee jaar later dezelfde beelden toen hij door het in mei 1940 platgebombardeerde centrum van Rotterdam liep. Onuitwisbare indrukken voor een kind. ,,Het beeld van deze verwoeste steden vergeet ik nooit'', zegt Günter Verheugen. ,,En zoveel mensen van mijn generatie hebben deze ervaring. Voor mij is dit beeld de drijvende kracht om overtuigd Europeaan te zijn en te begrijpen waarom samenwerking tussen de landen in Europa zo nodig is.''

Over minder dan een maand zal de Europese Unie met tien lidstaten worden uitgebreid. Als Europees commissaris belast met de portefeuille Uitbreiding is hij vanaf 1999 bezig geweest met dit project. Niet als architect – het besluit om de Unie met acht landen uit Centraal- en Midden-Europa plus de eilanden Malta en Cyprus uit te breiden werd al eerder genomen – maar wel als hoofduitvoerder. En in die hoedanigheid draagt hij ten volle verantwoordelijkheid voor de architectuur. De Duitse sociaal-democraat Verheugen heeft al op ontelbaar veel plaatsen uiteengezet dat de aanstaande uitbreiding van de Unie nu eens met recht het zo vaak misbruikte begrip `historische gebeurtenis' verdient. ,,De toetreding van de landen uit Midden- en Oost-Europa betekent dat de huidige generatie politici iets corrigeert dat zestig jaar geleden heel erg fout is gegaan. Dat is nog niet vaak gebeurd in de geschiedenis en daarom heeft het ook zo'n historische dimensie'', zegt hij.

Ooit was de in 1944 geboren Günter Verheugen voorbestemd voor een grootse carrière in de Duitse liberale FDP. Dat was eind jaren zeventig, toen deze partij onder leiding van Hans-Dietrich Genscher nog een coalitie vormde met de sociaal-democraten. Het wonderkind van Genscher werd hij toen wel genoemd. Maar toen Genscher in 1982 de samenwerking met de socialisten verbrak en met de christen-democraten van Helmut Kohl een regering ging vormen, stapte Verheugen die inmiddels was opgeklommen tot secretaris-generaal van de FDP over naar de sociaal-democratische SPD. Voor die partij zat hij vanaf 1983 – tot zijn benoeming als Europees commissaris in 1999 – in de Bondsdag.

Verheugen is even op zijn kantoor in Brussel. Hij leidt nu nog meer een reizend bestaan dan anders. Het zijn zeker voor hem spannende tijden. Wordt de kwestie Cyprus nog voor 1 mei opgelost, zodat de Europese Unie met een ongedeeld eiland kan worden uitgebreid? Zullen Bulgarije en Roemenië zich op tijd zodanig hebben aangepast dat zij als tweede fase van de uitbreiding in 2007 tot de Europese Unie kunnen toetreden? En dan is er natuurlijk nog Turkije. Zal eind dit jaar besloten worden dat ook dit land definitief in de Europese Unie mag opgaan?

Maar eerst is er de dag van 1 mei aanstaande, wanneer de Unie in één keer met 70 miljoen mensen en tien landen zal worden vergroot. Natuurlijk is die dag van grote symbolische betekenis, maar, zegt Verheugen, er is nu al heel veel gebeurd. ,,We hebben de samenlevingen in Midden- en Oost-Europa veranderd. We hebben daar nu democratieën en functionerende markteconomieën. Ik beschouw dit als één van de grootste successen, om niet te zeggen het grootste succes van de Europese integratie die na de Tweede Wereldoorlog is begonnen.''

Dat neemt niet weg dat, naarmate de officiële datum van de uitbreiding dichterbij komt, de scepsis lijkt toe te nemen. Afgezien van de gezichtsbepalende politici staan in de huidige EU-landen maar weinig mensen echt te juichen bij de aanstaande gebeurtenis. Ergens is dus wat misgegaan in de communicatie tussen politici en burgers. Maar wat?

Verheugen: ,,Er is het grote gevaar dat het hele proces van Europese integratie wordt beschouwd als een project van de politieke elite dat niets met de burgers van doen heeft. De mensen krijgen steeds meer door dat de beslissingen die hier in Brussel worden genomen vaak van veel meer belang zijn dan de beslissingen in hun eigen hoofdsteden. Maar ze weten niet wát hier gebeurt, waaróm het gebeurt en hóé het gebeurt. Dat creëert onzekerheid. En als er dan over grote zaken als de uitbreiding wordt gesproken, interesseert het de mensen niet.''

Net zoals destijds bij de discussies over de invoering van de euro?

,,Precies. Daar heeft zich exact hetzelfde afgespeeld. Ik heb dat toen in Duitsland meegemaakt, waar ik voorzitter was van de commissie uit de Duitse Bondsdag die sprak over de aanpassing van de grondwet aan de regels van de monetaire unie. Ook toen merkte ik dat de gemiddelde burger niet echt betrokken was. En nu weer. Nu de situatie dichterbij komt, weten de mensen alleen dat er iets groots en onbekends staat te gebeuren. Het is een typische reactie van angst: wat gaat dit voor ons betekenen? Wat betekent het voor de immigratie, voor onze banen, krijgen we meer criminaliteit? Allemaal vragen die wij al vijf jaar geleden hebben beantwoord.''

Wat had er moeten gebeuren om dit te voorkomen?

,,Er had een veel scherper politiek debat gevoerd moeten worden. De uitbreiding is geen kwestie van public relations, maar een zaak van publiek debat en dat is er niet geweest.''

Maar u zegt tevens overal dat er geen alternatief is. Dus waarom dan debatteren?

,,Er is natuurlijk altijd een alternatief. Maar er is geen verstandig alternatief. Kijk maar naar de regio's waar Europa niet bij betrokken is. Daar zie je nog altijd instabiliteit en conflicten, zoals laatst ook weer in Kosovo.''

Mensen hebben een kort geheugen. Het IJzeren Gordijn is voor velen al heel lang geleden.

,,Zeker, maar daarom is het ook de verantwoordelijkheid van mijn generatie om onze historische ervaringen over te dragen en jongeren te vertellen dat niets vanzelf gebeurt. Democratie, vrijheid, Europese integratie, het is evident dat dit zaken zijn waar je altijd aan zult moeten werken. Ik kan ook een heel pragmatische argumentatie geven. Die is dat er na 1989, na de revolutionaire veranderingen in Oost-Europa, een nieuwe en uitdagende situatie voor ons was ontstaan. Want hoe zouden we moeten garanderen dat het hele gebied tussen de Oostzee en de Zwarte Zee, dat tot dan toe onder communistische invloed had gestaan, vreedzaam en stabiel zou blijven? Want als dat niet het geval is, kan dat ook voor ons heel negatieve effecten hebben. We hebben gezien hoe de extreme situatie op de Balkan ons leven hier heeft beïnvloed. Je kan het zelfs in termen van geld vertalen. Kosovo met een bevolking van minder dan één miljoen mensen heeft ons al meer dan tien miljard euro gekost. Dus zie eens hoe belangrijk vrede en stabiliteit voor ons is.''

Voorlopig overheerst toch de achterdocht.

,,Ik vind dat de angsten die mensen hebben zeer serieus moeten worden genomen. Het zou helemaal verkeerd zijn als er wordt gezegd: stomme mensen, jullie begrijpen niets van het grote proces waar wij mee bezig zijn. Mensen moeten antwoord krijgen op hun vragen. En we kunnen de antwoorden ook geven. Als burgers de uitbreiding in verband brengen met immigratie, criminaliteit en sociale dumping, moeten wij zeggen: het bestaat allemaal, maar het heeft niets met de toetreding van de nieuwe landen te maken. Ze zijn het gevolg van de globalisering en het feit dat de grenzen die tot 1989 waren gesloten nu zijn geopend. Dus is de toetreding, liever gebruik ik het woord `integratie', niet het probleem, maar juist de enig mogelijke oplossing.''

Maar is het sluiten van de grenzen voor werknemers uit de nieuwe EU-landen, zoals nu overal gebeurt, dan een juist signaal?

,,Om eerlijk te zijn: dat heb ik zelf ooit voorgesteld. Er was een duidelijke psychologische barrière in een aantal lidstaten, zoals Duitsland, Oostenrijk Nederland en Luxemburg. Ik ben er van overtuigd dat het nooit, maar dan ook nooit mogelijk zou zijn geweest een meerderheid voor de toetreding te vinden als er geen overgangsperiode was gecreëerd voor het vrij verkeer van werknemers. We hebben de kandidaat-lidstaten voorgehouden dat de keuze heel eenvoudig is: óf men accepteert het lidmaatschap in 2004 met een flexibele overgangsperiode die loopt tot 2011 – maar die ook al in 2006 in een aantal landen kan worden beëindigd, óf we spreken over een toetreding die pas in 2014 zal plaatsvinden. Dat hebben ze begrepen, want het verdrag is ondertekend. Wat de lidstaten nu doen is dus niets illegaals.

,,Iets anders is of er los van de psychologische redenen ook economische argumenten gehanteerd kunnen worden om maatregelen te treffen. Daarover heb ik mijn twijfels. Alle cijfers die we kennen vertellen ons dat het met die stroom werknemers uit de nieuwe landen wel zal meevallen. Daar komt bij dat de overgangsregeling juist een groot voordeel heeft voor de nieuwe landen. Economen uit die landen hebben dat ook tegen mij gezegd. Niet openlijk maar wel in vertrouwen. Het is heel simpel: als je mobiliteit van arbeid naar de oude Unielanden niet toestaat, forceer je mobiliteit van kapitaal van die landen naar de nieuwe lidstaten. En dat is precies wat er nu gebeurt.''

Weer een reden voor de inwoners hier om bezorgd te zijn over de gevolgen van de uitbreiding.

,,Laat één ding heel duidelijk zijn: tot op de dag van vandaag profiteren de oude lidstaten veel meer van de uitbreiding dan de nieuwe toetreders en dat zal nog wel even doorgaan. Nederland profiteert nu al enorm van de nieuwe economische mogelijkheden. Er is een zeer groot handelsoverschot met die landen. En kijk eens naar de Nederlandse boeren die er al zitten. ''

,,Maar ik zal niet ontkennen dat er ook bedreigingen zijn. Jonge mensen hier zullen moeten beseffen dat de concurrentie met hun leeftijdsgenoten groter wordt. Er komt uit Midden- en Oost-Europa een jonge generatie die hongerig is. Zij willen iets. Ze zijn niet te vergelijken met de mensen uit mijn generatie die in de jaren zestig toen zij jong waren muren omverwierpen. Het zijn geen activisten van die soort, maar toch. Zij weten dat hun persoonlijke toekomst is gekoppeld aan de toekomst van Europa en dat merk je aan ze in hun gedrag.''

Dus is het een prikkel voor de jeugd in het oude Europa.

,,Dat hoop ik, en het is ook mijn advies aan de jongeren hier. De kwaliteit van de studenten in de nieuwe lidstaten is geweldig en dat geldt ook voor hun motivatie. Onze jongeren moeten beseffen dat er zo'n jonge generatie uit die landen aan zit te komen.''

Is het wel verstandig om, terwijl de ene uitbreiding nog niet is gerealiseerd, al weer bezig te zijn met de volgende door de toetreding van Bulgarije en Roemenië?

,,Ook hier zijn de mensen kort van geheugen. Deze landen horen bij de komende uitbreiding. We hebben jaren geleden duidelijke politieke besluiten genomen, er ligt een commitment. Men moest eens weten hoe belangrijk Roemenië en Bulgarije zijn geweest in de nasleep van de Kosovo-oorlog. Nog steeds zijn deze twee landen zeer belangrijk voor de stabiliteit in zuidelijk Oost-Europa. Wat zou zonder deze landen de uitkomst van de crisis in Macedonië zijn geweest? Daar komt nog bij dat deze landen 30 miljoen mensen vertegenwoordigen Dat is economisch heel interessant.''

En dan is er nog het debat over de toetreding van Turkije. Zeker in uw land wordt daar een heftig debat over gevoerd. Had u dat verwacht?

,,Absoluut. Maar wat de mensen moeten weten is dat we niet meer praten of Turkije al dan niet lid kan worden van de Unie. Er wordt gezegd dat het land te groot is, te ver weg, te arm of niet katholiek. Maar daar gaat het niet om. Het is al besloten.''

Maar daar hebben de burgers geen boodschap aan.

,,Het is niet mijn verantwoordelijkheid dat Europese politieke leiders besluiten nemen op Europese toppen en hun bevolkingen vervolgens niet vertellen wat ze hebben besloten en waarom. Ik heb altijd gezegd: als je als Europese leiders in Helsinki of Kopenhagen het besluit neemt dat Turkije lid mag worden van de Unie, dan moet je het ook vertellen en verkopen. We hebben afgesproken dat Turkije aan criteria moet voldoen om lid van de Europese Unie te kunnen worden. We zien nu dat die strategie een ander succes is van de Europese internationale politiek. Er is in dat land een proces van democratisering en modernisering aangezwengeld dat niet voorstelbaar was.''

Sinds de aanslagen in New York is er veel veranderd in het denken van mensen.

,,We moeten zoeken wat we gezamenlijk hebben. Ons gezamenlijk belang is dat we een stabiel, democratische en modern Turkije hebben dat sterk is verankerd in de Europese democratie. Dat hebben we nodig voor de veiligheid en de welvaart van het Europa van de 21ste eeuw, gegeven het feit dat één van de grootste kwesties zal zijn hoe de verhouding tussen de Europese democratieën en de islam zich ontwikkelt.''

Waar houdt de uitbreiding van Europa op?

,,Dat weten we al lang. Dan zal de westelijke grens van de voormalige Sovjet- Unie met uitzondering van de Baltische staten de oostelijke grens van Europa zijn.''

Voor altijd?

,,Wel voor de nabije toekomst. Niemand kan praten voor de eeuwigheid. Ik weet niet wat er over vijftig jaar gebeurt. Maar we hebben nog een lange tijd te gaan hoor. We moeten nu de Balkanlanden voorbereiden op hun toetreding.''