Met tekort dreigt voor Zalm gele kaart Brussel

Minister Zalm zit in de problemen. Het begrotingstekort in 2003 komt boven de Europese grens van 3 procent. Krijgt Nederland een gele kaart?

De economie trekt alweer voorzichtig aan maar de nasleep van de recessie heeft vervelende gevolgen voor minister Gerrit Zalm (Financiën). De man die bekendstaat als de hoeder van het Europese Stabiliteits- en Groeipact komt nu zelf in botsing met Brussel. Het tekort voor 2003 (het zogenoemde EMU-saldo, de optelsom van lokale overheden, sociale fondsen en rijksoverheid) beloopt volgens de meest recente berekeningen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) 3,2 procent.

En dit betekent dat Brussel Nederland een gele kaart kan geven voor overschrijding van de afspraken. Tevens kan de Europese Commissie een rapport opstellen voor advies aan het Economisch en Financieel Comité en vervolgens een tekortprocedure starten. Als Nederland de begroting niet tijdig op orde krijgt, kunnen in het uiterste geval boetes opgelegd worden die oplopen tot honderden miljoenen euro's.

Zo ver wil Zalm het niet laten komen en hij doet er alles aan om de begroting voor dit jaar weer onder de tekortgrens van 3 procent te laten eindigen. Voor 2003 is het echter te laat, daar valt niets meer aan bij te sturen.

Het CBS stelde gisteren de groei voor 2003 licht bij, van een krimp van 0,8 procent naar een krimp van 0,7 procent. Dat lijkt marginaal, maar kan een extra probleem opleveren voor Zalm in Brussel. Een van de `ontsnappingsclausules' in het Stabiliteitspact (om onder een tekortprocedure uit te komen) bepaalt namelijk dat bij een krimp van 0,75 procent of meer er onder bepaalde omstandigheden eenmalig een uitzondering mag worden gemaakt op de keiharde 3-procentsregel. Die route wordt nu door het CBS afgesneden.

Het echte probleem zit momenteel echter bij de lokale overheden. Jarenlang vertoonden die een keurig overschotje op de gezamenlijke begroting, maar sinds de economie tot stilstand kwam, haperden ook de gemeentelijke begrotingen. Niks aan de hand, dacht men op Financiën, zo lang de gemeenten dat tekort maar een beetje binnen proporties weten te houden. Tot Zalms onaangename verrassing bleek het tekort in 2002 echter hard te zijn opgelopen naar zo'n 2,5 miljard euro, 0,5 procent van het bbp.

Voor 2003 leek ook een tekort van 0,5 procent in de boeken te komen, maar door een technische aanpassing in de cijfers is dat gewijzigd in 0,2 procent. De `verdwenen' 0,3 procent tekort komt nu voor rekening van het rijk, zo meldt het CBS in een toelichting.

De reden van het oplopende gemeentelijke tekort is volgens hoofd gemeentefinanciën Ton Jacobs van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) drieledig. Allereerst neemt het zogenoemde exploitatiesaldo (de lopende rekening waaruit bijvoorbeeld bijstandsuitkeringen worden betaald) af als gevolg van de economische dip.

Daarnaast hebben gemeenten de afgelopen jaren grondaankopen gedaan die ze, eveneens door de recessie, niet allemaal hebben kunnen verkopen. Tenslotte hebben veel gemeenten geïnvesteerd in de economie, en die investeringen betaald uit opgebouwde reserves (die bijvoorbeeld ontstaan zijn door de verkoop van aandelen in energiebedrijven). Jacobs: ,,Het is een fout in de afspraken dat het aanspreken van onze reserves EMU-relevant is, maar het is niet anders.'' Omdat een deel van de uitgaven van gemeenten structureel (meerjarig) is, en omdat sommige gemeenten in hun begrotingen voor 2004 alweer nieuwe investeringen hebben gepland uit de reserves (zoals bijvoorbeeld Rotterdam) is het waarschijnlijk dat een substantieel deel van het tekort zal `doortellen' in 2004.

Zalm heeft inmiddels overleg gevoerd met de VNG en de gemeenten verzocht ,,een beetje op te letten'' met grondaankopen en investeringen. Grote vraag is echter of hij uiteindelijk naar het ultieme machtsmiddel zal grijpen. In de wet Financiering decentrale overheden (Fido) staat dat als het saldo boven de 3 procent uitkomt, Zalm gemeenten mag dwingen in te grijpen. Vooralsnog kiest Zalm echter voor de weg van de overreding.

Zalm zal in de lopende begrotingsonderhandelingen met zijn collega's alle zeilen bij moeten zetten om het tekort onder de 3 procent te krijgen. En dan maar hopen dat de gemeenten dit jaar niet weer collectief besluiten hun reserves in te zetten om de economie een impuls te geven.