Gewoon beeldbedrog

In Fallujah, Irak, zijn woensdag vier Amerikanen op een verschrikkelijke manier aan hun eind gekomen. De televisie was erbij. Dezelfde avond was het te zien bij het RTL4 nieuws van half acht op een prominente plaats, met waarschuwing voor de `schokkende beelden'. Het acht uur journaal van de NOS, dat zich iedere dag verder tot de visuele dorpsbode ontwikkelt, had kans gezien om een selectie uit de `schokkende beelden' vrijwel achteraan te plakken. Gelukkig kwam in een latere uitzending Charles Groenhuijzen, correspondent in Washington, een toelichting geven. Een etmaal na de viervoudige moord en het vervolg had nog geen groot Amerikaans televisienetwerk de footage laten zien.

De ochtendbladen van donderdag. De Telegraaf heeft op de voorpagina een kleurenfoto van de vuurzee in een brandende auto waaruit een gedaante nog probeert te ontsnappen; Trouw bepaalde zich, ook in kleur, tot een Oezbeekse vrouw die getuige is geweest van de terroristische aanslag in Tasjkent; de International Herald Tribune brengt in kleur, groot formaat, de brandende auto met een paar juichende Irakezen. In de Volkskrant hangen op pagina vijf in zwart-wit twee verkoolde lijken aan een brug; op de voorpagina, in kleur, `profiteren de heer en mevrouw Sterk uit Leerbroek van het mooie voorjaarsweer, door de was op te hangen en de tuin op te knappen.' De voorpagina van de kunstbijlage wordt in beslag genomen door een beeld uit de film The Passion of the Christ, Christus overdekt met zijn eigen bloed, duidelijk aan het kruis genageld, in zijn laatste uur. Dat wil zeggen, meer dan tweeduizend jaar geleden en nu ten behoeve van zijn sterven filmisch gereanimeerd.

Wat heeft de Amerikaanse televisienetwerken ertoe bewogen, een zeer belangrijke gebeurtenis niet uit te zenden? Daarvoor zijn een paar verklaringen. De familie van de vermoorden zou onnodig leed worden aangedaan. Het oorlogsmoreel, de strijdlust van het volk wordt ondermijnd. De adverteerders hebben een hekel aan zulke beelden, want die contrasteren met de producten van blijheid en geluk die zij verkopen. Het doet de populariteit van de president geen goed, het brengt zijn herverkiezing in gevaar. Van alles wat.

Na de Eerste Wereldoorlog beleefde in het westen het pacifisme zijn voorlopig laatste bloeitijd. In Berlijn werd in 1924 het Anti Krieg Museum geopend. In hetzelfde jaar verscheen van de dienstweigeraar Ernst Friederich het fotoboek Krieg dem Kriege! en in 1929 Sittengeschichte des Weltkrieges, met 680 afbeeldingen, van Magnus Hirschfeld en Andreas Gaspar. Dit laatste vind ik van dien aard dat ik het nooit meer open zal doen. Het boek van Friederich is ook gruwelijk, in het bijzonder het hoofdstuk dat hij `het gezicht van de oorlog' heeft genoemd. Een catalogus van verminkingen. Hoe je, zo onwaarschijnlijk toegetakeld en weer opgelapt, nog wilt of kunt leven – dat is de onuitgesproken boodschap. Een van de eerste daden na de machtsovername door de nazi's in 1933 was het verbieden en verbranden van deze twee boeken (en de volksvreemde rest, natuurlijk, maar dit is een enigszins ander onderwerp). Het anti-oorlogsmuseum werd gesloten. In maart 1933 werd het als SA Heim heropend. Ongetwijfeld hingen er toen andere plaatjes.

Vorig jaar is een essay verschenen van Susan Sontag, Kijken naar het leed van anderen, waarin ze op haar manier de functie van de gruwelijkheid in beeld onderzoekt. Goya's reeks etsen, De verschrikkingen van de oorlog, uit 1863, heeft alles (waaruit blijkt dat de modernste media en de modernste wapens in principe niets aan de verschrikkingen toevoegen). Iedereen kan het weten, maar het heeft de oorlog niet de wereld uitgeholpen. Integendeel, kun je zeggen.

Daaruit mag blijken dat `de' afbeelding van de oorlog allerlei functies kan hebben. De oorlog in Irak is begonnen met de beelden van de shock and awe. Dat zag er op de televisie uit als een vèr vuurwerk. Wat toen op de grond gebeurde, was niet onder het bereik van de camera's. Toen vielen de standbeelden van Saddam Hussein, bij tientallen. Nu zien we de terreur. Is dat zo? Nee, we zien de visuele weergave van de gevolgen, niet gecensureerd natuurlijk, want censuur hebben we niet, maar uit menslievende, psychologische, esthetische, commerciële, strategische, militaire, politieke motieven gezift, half verstopt achter de spittende boer en de was ophangende boerin, in het voorjaarszonnetje. Misschien weet ik wat u wilt zeggen. Er is al ellende genoeg in de wereld. Zegt u dat wel. Ik kan me voorstellen dat het veel mensen te machtig wordt. Ga dan leuk op zondagmiddag naar The Passion of the Christ.