Genocide Rwanda leidde tot oorlog in Oost-Congo

De genocide in Rwanda leidde tot een oorlog in Oost-Congo. Terwijl de genocide volgende week wordt herdacht, wil Rwanda het bloedbad in het buurland liever vergeten.

De genocide in Rwanda leidde tot een nog grotere catastrofe: de oorlog in Oost-Congo waarbij naar schatting drie miljoen mensen het leven verloren. Hoofdrolspelers in die strijd waren de Rwandese legerleider James Kabarebe en zijn Rwandese rivaal Paul Rwarakabije, aanvoerder van Hutu-rebellen. Rwarakabije keerde eind vorig jaar terug naar Rwanda ,,Mijn terugkomst betekent het begin van het einde van de oorlog in Congo.'' Kabarebe spreekt gelijke woorden: ,,Het Rwandese regeringsleger zal Congo nooit meer binnentrekken.''

Het Patriottische Front (RPF), een rebellengroep die gedomineerd werd door Tutsi's, maakte in 1994 een einde aan de genocide en kwam in Rwanda aan de macht. Ruim 375.000 verslagen regeringssoldaten en militieleden hergroepeerden zich te midden van één miljoen Hutu-vluchtelingen in Oost-Congo. Luitenant-kolonel Rwarakabije nam de leiding over deze troepen. Ze vochten, plunderden en verkrachtten in Congo en voerden tot twee jaar geleden al even moorddadige acties in Rwanda uit.

James Kabarebe en Paul Rwarakabije zijn beiden professionele militairen. Kabarebe is nauwelijks de dertig gepasseerd. Hij schopte het in Congo tot legerstaf onder ex-president Laurent Kabila. Rwarakabije is veel ouder en lijkt aan het einde van zijn carrière. Beiden worden verantwoordelijk geacht voor tienduizenden, mogelijk honderdduizenden doden als gevolg van slachtpartijen onder burgers. Beiden wassen hun handen in onschuld.

James Kabarebe: ,,Ik weet niets van bloedbaden onder Hutu-vluchtelingen in het kamp Tingi Tingi en bij de stad Mbandaka in Congo. Mijn troepen kwamen daar alleen ex-regeringssoldaten en milities tegen. Geen vluchtelingen.'' Paul Rwarakabije: ,,Als twee legers vechten, lijdt de bevolking. Zo gaat dat in een oorlog.''

In maart 1999 voerden de opstandelingen van Rwarakabije een actie uit in een Oegandees wildpark, vermoordden vier Oegandese wildwachters en knuppelden acht Westerse toeristen dood, onder wie twee Amerikanen. ,,Ik probeerde straffe discipline af te dwingen onder mijn soldaten'', zegt Rwarakabije. ,,Maar er waren troepen die zich soms aan mijn controle onttrokken. Het groepje dat naar Oeganda ging om de toeristen te vermoorden viel niet onder mijn gezag. De officier die de operatie uitvoerde is dood en twee of drie soldaten zijn ter vervolging naar Amerika gebracht.''

De grootste verdienste van het RPF is dat er sinds twee jaar grote veiligheid in Rwanda bestaat. Nadat Rwarakabije eind vorig jaar was overgelopen, blijven er nog een geschatte 13.000 Rwandese rebellen over in Oost-Congo. ,,Ze worden geleid door een zekere majoor-generaal Sylvester Mudacomura, een extremist'', zegt James Kabarebe. ,,Ze vormen voor ons geen enkel gevaar meer.'' Volgens Rwarakabije willen veel rebellen terug naar Rwanda maar ,,ze worden in gijzeling gehouden door commandanten die meededen aan de genocide en daarom niet terug kunnen''.

Rwanda kent onder het RPF een autoritair regime met beperkte vrijheid van meningsuiting. Politieke dissidenten worden tegengewerkt of ze `verdwijnen'. Maar het land is stabiel en het RPF slaagde er sinds de genocide in om van de grond af een nieuw staatsapparaat op te bouwen. ,,Er vonden vorig jaar verkiezingen plaats en de bevolking maakte haar keuze'', voert Rwarakabije als reden voor zijn terugkeer aan. Bij die verkiezingen kreeg RPF-leider Paul Kagame een onwaarschijnlijk hoog percentage van de stemmen: meer dan 95 procent. Ook de Hutu-meerderheid heeft zich bij de nieuwe orde neergelegd en steunt de opstandelingen niet meer.

Rwarakabije praat uiterst doordacht. Hij hoedt zich om niet zijn voormalige tegenstanders en tegenwoordige gastheren tegen te spreken. De Rwandese regering van haar kant behandelt hem met alle égards want ze hoopt dat zijn desertie verdere navolging zal krijgen. Rwarakabije en Kabarebe blijken het oneens over de noodzaak van onderzoeken naar de legio misdaden begaan door alle strijdgroepen. ,,Voor verzoening in Rwanda is het belangrijk dat alle waarheden bekend worden'', zegt Rwarakabije. ,,De eerste waarheid is de genocide, maar daarna volgden andere etappes.''

Cryptischer had Rwarakabije zich niet kunnen uitdrukken. Vele Hutu's menen dat het RPF direct na de genocide wraakacties heeft uitgevoerd in Rwanda en later in Congo. Het RPF houdt vast aan één waarheid: de genocide tegen de Tutsi's. ,,Je raakt de draad kwijt met al die commissies die in onze geschiedenis gaan wroeten om uit te zoeken hoeveel mensen er waar en wanneer stierven'', stelt Kabarebe. ,,Daar komt geen einde aan.''