Kopermijnen houden industrie in de tang

In de wondere wereld van het koper zijn het de mijnen die het aanbod van kopererts bepalen. Daarmee bepalen zij het lot van de koperverwerkende industrie. In Europa komt er een golf van fusies en overnames aan.

Het Belgische bedrijf Umicore zoekt dan ook uitbreiding in de lucratievere edelmetalen.

De geschiedenis van het Belgische metalen- en materialenconcern Umicore, voorheen Union Minière, gaat terug naar de koloniale tijd. België had in Congo onder meer toegang tot koper- en zinkmijnen en besloot de daar gewonnen metalen in eigen land te gaan verwerken. Maar in 1967 besloot de Congolese regering de mijnen te nationaliseren. Sindsdien moet de Belgische koper- en zinkindustrie zijn concentraten (ertsen) van de wereldmarkt betrekken, en heeft het zelf alleen nog verwerkende industrie. Dat België zijn mijnen toen kwijtraakte, zorgt er nu voor dat de koperverwerkende industrie in de tang van de mijnen zitten.

Umicore, dat sinds 2001 zo heet, is inmiddels wel uitgegroeid tot een mondiale speler in onder meer koper, zink en edelmetalen. Met 11.500 werknemers en 4,7 miljard euro omzet is het bedrijf een van de grotere Belgische industrieconcerns. Het aandeel Umicore is ook opgenomen in de Bel-20, de index van hoofdfondsen op de beurs van Brussel. Samen met fabrieken in België, Frankrijk, Italië en Bulgarije behoort Umicore tot de grote koperverwerkers in Europa.

De onderdelen koper en zink waren tot en met de eerste helft van vorig jaar samen goed voor 56 procent van de omzet. Over het hele jaar liep dat aandeel terug tot minder dan 40 procent als gevolg van de overname van de Amerikaanse Precious Metals Group (PMG), die sinds augustus 2003 is opgenomen in de boeken van Umicore. PMG is een grote verwerker van edelmetalen en behoort tot de grootste producenten ter wereld van autokatalysatoren. Door de overname, die 640 miljoen euro kostte, verdubbelde Umicore ruimschoots in omvang – de omzet van PMG was hoger dan die van Umicore zelf – en verschoof het zwaartepunt van het bedrijf naar de verwerking van edelmetalen. Die stap paste in de strategie van Umicore om minder afhankelijk te worden van basismetalen als koper en zink, die met cyclische markten en scherpe concurrentie te maken hebben.

De verwerking van edelmetalen en `nieuwe metalen' (zoals kobalt, germanium en synthetisch diamant) is specialistischer dan de verwerking van koper, en levert hogere marges op. Dat blijkt ook uit de cijfers over 2003: nieuwe metalen en edelmetalen waren goed voor meer dan 60 procent van de omzet en 82 procent van het bedrijfsresultaat. De zinkproductie leverde de rest van de winst, de bijdrage van koper was marginaal.

In het Belgische Olen, waar 550 mensen werken, produceeert Umicore zogeheten koperkathoden (koperen platen van 1 bij 1 meter) en verwerkt die tot halffabrikaten, zoals draad en walsplaten. De koperactiviteiten hebben het moeilijk. Een reeks saneringen – het personeelsbestand van Umicore's koperdivisie (omzet 918 miljoen euro) daalde de afgelopen vijf jaar van 2.300 tot 1.700 werknemers – heeft het tij nog niet kunnen keren.

De afgelopen jaren was het aanbod van koper groter dan de vraag. De belangrijkste afnemers – producenten van draden, kabels en buizen – hadden het moeilijk als gevolg van de economische stagnatie in de Verenigde Staten en West-Europa, onder meer in de bouw en de telecom. Gevolg: de koperprijs daalde. Eind 2002 bereikte de koperprijs, die op de Londense metalenbeurs LME tot stand komt, een dieptepunt van minder dan 1.500 dollar per ton. Vorig jaar was de gemiddelde koperprijs iets hoger, 1.775 dollar per ton, en dit jaar is de prijs plotseling zeer snel gestegen, tot zo'n 3.000 dollar per ton.

Die stijging is niet zozeer het gevolg van een aantrekkende economie in het Westen als wel van de explosief gestegen vraag naar koper in China, dat op grote schaal kathoden en koperschroot opkoopt. ,,Er is nu zelfs een schaarste in koperkathoden'', zegt Luc Delagaye, directeur van Umicore's koperactiviteiten. Maar hij betwijfelt of het huidige hoge prijsniveau stand zal houden. ,,De hoge prijs wordt ook beïnvloed door speculatie.'' De LME-prijs van koper is gevoelig voor het gedrag van termijnhandelaren, die speculeren op prijsfluctuaties.

Curieus genoeg heeft de prijs van de grondstof geen grote invloed op het bedrijfsresultaat. De koperverwerkers zelf hebben maar weinig invloed op de prijscyclus. De mijnen daarentegen kunnen de markt sterk beïnvloeden door het sturen van het aanbod. Delagaye: ,,In al onze contracten met leveranciers en afnemers is de LME-prijs het uitgangspunt. Over die prijs wordt niet onderhandeld.'' De in- en verkoopprijs van het koper zijn daardoor gelijk aan elkaar, en het risico van prijsfluctuaties tussen in- en verkoop is afgedekt. Umicore verdient aan de `verwerkingslonen', die een koperverwerker ontvangt van de mijnexploitant die de ertsen levert, en aan de `premies' op kathoden en koperhalffabrikaten die de afnemer betaalt.

De koperprijs is namelijk gebaseerd op koper in de vorm van koperkathodes, maar mijnen leveren concentraten die nog verwerkt moeten worden tot kathodes – vandaar de verwerkingsvergoeding. Hetzelfde geldt voor de afnemers: die kopen geen kathodes maar koperdraad, walsplaten en knuppels (langwerpige koperblokken voor het maken van onder meer buizen). Ook voor die `nabehandeling' van de kopercathodes ontvangt de koperverwerker een vergoeding, de premie.

De hoogte van de verwerkingsvergoedingen is wél onderhandelbaar en is bepalend voor de winstmarge van de verwerker. Die staat weliswaar los van de grondstofprijs, maar wordt er indirect toch door beïnvloed. Toen enkele jaren geleden de koperprijs laag stond, was er veel koper op de markt beschikbaar en moesten mijnen een hogere verwerkingsvergoeding betalen om van hun concentraten af te komen. Aangezien dat ten koste ging van hun marges, hebben veel mijnbouwconcerns hun productie teruggeschroefd en is een aantal mijnen in de `mottenballen' gezet in afwachting van betere tijden.

Het gevolg van die aanbodbeperking was dat koperconcentraat schaarser werd. Mijnen kwamen in een comfortabeler positie terecht en konden lagere verwerkingsvergoedingen gaan betalen. Op dit moment zijn de vergoedingen lager dan ooit en hebben de koperverwerkers, waaronder Umicore, grote problemen om uit de rode cijfers te blijven. De mijnen daarentegen beleven nu met de verdubbeling van de koperprijs gouden tijden.

Voor de toekomst ziet het er weer wat beter uit voor de koperverwerkers: nu de koperprijs zo hoog staat, komen de mijnen uit de mottenballen en komt er geleidelijk weer meer koperconcentraat op de markt. De verwerkingslonen zullen daardoor op termijn waarschijnlijk weer gaan stijgen.

,,De Europese koperindustrie is veel te versnipperd om voldoende tegenwicht te kunnen bieden aan de veelal mondiaal georganiseerde mijnbouwconcerns'', zegt Delagaye. In Europa zijn er veel meer koperverwerkers actief dan in Noord-Amerika, waar zich al een concentratiegolf heeft voltrokken. ,,In de Europese koperindustrie zijn de meeste spelers wel overtuigd dat er schaalvergroting en fusies nodig zijn. Het probleem is alleen dat iedereen nu magere resultaten boekt en vindt dat zijn bedrijf meer waard is dan uit de huidige cijfers blijkt. Dus waarschijnlijk moet men eerst uit het dal van de cyclus komen voor er fusies zullen ontstaan.''

Umicore was zelf tot voor kort in gesprek met de Belgisch-Duitse branchegenoot Lamitref, maar die onderhandelingen zijn intussen beëindigd. Om zelf de eigen slagkracht te verbeteren in deze moeilijke tijden, heeft Umicore's kopertak vorig jaar een reorganisatie ingezet, waarbij in Olen 127 banen verdwenen. Door de eenmalige last die daarmee gepaard ging, belandde de koperdivisie van Umicore (omzet 918 miljoen euro) in de rode cijfers, met een verlies van 5 miljoen euro. De operationele winst was nog net positief: plus 1 miljoen euro. Umicore's koperactiviteiten droegen daarmee 1 procent bij aan de winst.

Die situatie is wel eens omgekeerd geweest. Eind jaren negentig was het edelmetaalbedrijf van Umicore in Hoboken, bij Antwerpen, nog zwaar verliesgevend. Pas na de ontwikkeling van nieuwe, efficiënte verwerkingsmethoden van edele metalen als platina, palladium, rhodium, goud en zilver is het tij voor dit onderdeel ten gunste gekeerd.

Umicore is nu een wereldspeler in edelmetalen en levert onder meer aan de juwelenindustrie, elektronicaproducenten en chemiebedrijven. Zelf verwerkt Umicore sinds de overname van PMG edelmetalen in autokatalysatoren. Het onderdeel nieuwe metalen van Umicore levert metalen in poedervorm aan producenten van batterijen, gereedschappen, keramiek en zonnecellen. Een goedlopend product is bijvoorbeeld lithiumkobaltiet, dat gebruikt wordt in batterijen van mobiele telefoons en laptops.

Bestuursvoorzitter Thomas Leysen van Umicore heeft zich onlangs geroerd in de discussie over de toekomst van de industrie in België. Samen met de voorzitters van BASF (chemie), UCO (textiel) en Glaverbel (glas) hekelde hij de betutteling door de overheid, hoge sociale lasten, overregulering, hoge elektriciteitskosten en hoge heffingen op energieverbruik. Als het klimaat voor de industrie niet verbetert, waarschuwde hij, zal die geleidelijk vertrekken naar lagelonenlanden.