De terreur van Leopold II

De Amerikaanse romanschrijver Mark Twain stelde hem op één lijn met massamoordenaars als Attila, Ivan de Verschrikkelijke en Djengis Khan. Het gruwelrijk dat hij in Congo had gevestigd, inspireerde de Pools-Britse schrijver Joseph Conrad ruim een eeuw geleden tot zijn beroemdste werk: Heart of Darkness. Over ,,de Machten der Duisternis''. In 23 jaar heeft de Belgische koning Leopold II meer Congolezen over de kling gejaagd – twintig miljoen, de helft van de bevolking – dan hij Belgische onderdanen had.

De koning was een kille ondernemer die over lijken ging. Uit eigen zak financierde hij de expedities van de Britse ontdekkingsreiziger Stanley naar Congo. Daaraan ontleende hij zijn aanspraken op het land dat tachtig keer zo groot als België was. De conferentie van Berlijn waarop Afrika onder de Europese grootmachten werd opgedeeld, gaf hem in 1885 zijn zin. Zo werd Congo het particuliere wingewest van de koning.

De vorstelijke investering moest zo snel mogelijk worden terugverdiend. Congo werd één groot dwangarbeiderskamp dat rubber leverde voor de opkomende automobielindustrie. Als iemand het vereiste quotum niet haalde, werd hem een hand afgehakt. Van een deel van de winst werden later het station van Antwerpen, het museum van Tervuren en de triomfbogen van het Jubelpark gebouwd. Aan terreur en massamoord kwam pas een einde toen de vorst in 1908 werd gedwongen om de `Congo-Vrijstaat' over te dragen aan de Belgische staat. Dat gebeurde onder grote internationale druk nadat missionarissen en activisten `de beul van Congo' hadden aangeklaagd.

De Britse regisseur Peter Bate heeft over deze huiveringwekkende episode een bijzondere documentaire gemaakt. Hij maakt daarbij een gewaagd maar zorgvuldig gebruik van gespeelde fragmenten waar het historisch beeldmateriaal ontbreekt. De koning zwijgt terwijl acteurs aan de hand van historische teksten over het onheil vertellen dat hij heeft aangericht.

De documentaire wekt de suggestie dat hij een nieuw licht op het schrikbewind werpt en dat hij uit nieuwe bronnen put. Die pretentie kan hij niet waarmaken. Die heeft hij ook niet nodig. Witte koning, zwarte dood is een ideale geschiedensles. Maar dat klinkt misschien te saai.

Witte koning, zwarte dood, IKON, morgen, Ned.1, 23.23-0.20u.