Constants krasserige wezens

Tijgerkatten, poezen met borstelige snorharen, kraaien voorzien van tanden en nieuwe, nooit eerder geziene vogels: de schilder en graficus Constant (Constant Nieuwenhuys, Amsterdam 1920) heeft de Nederlandse schilderkunst verrijkt met fantasierijke wezens. Het Cobra Museum voor Moderne Kunst in Amstelveen wijdt een tentoonstelling aan zijn grafische werk.

Het verstilde karakter van grafische kunst komt op de tentoonstelling die eenvoudig Constant. Een keuze uit het grafisch oeuvre heet goed tot zijn recht. Op het eerste gezicht tonen de werken vooral krassende lijnen en figuren die eerder inktvlekken zijn dan herkenbare gedaantes. Die tijgerkatten maakte Constant hoofdzakelijk aan het begin van zijn carrière. Hij debuteert als etser met het boekwerk Het uitzicht van de duif bij een gedicht van Jan Elburg. Constant schiep bij Elburgs beeldende, associatieve poëzie kleurrijke vlakken waarin de kern van zijn werk zich aandient.

Krachtig van betekenis is de litho waarop een zwart hekwerk staat afgebeeld. Het zijn eerder tralies die de voorgrond domineren. Daarboven strekt zich een rode hemel uit die juist begint waar het hekwerk ophoudt. Het contrast tussen de opgeslotenheid die het raster uitdrukt en de weidse hemel daarboven is veelzeggend. Ook in een andere litho weet Constant een dramatisch effect op te roepen door blauwe, rode en witte kleurvlakken af te beelden en daar opeens zwart kruis overheen te plaatsen. Het werk laat zich op verschillende manieren interpreteren, en het lijkt ook of Constant de toeschouwer daartoe uitnodigt. Zonder dat gedurfde, zwarte kruis had de kleurendruk niet die spanning; dan was het oogstrelend geweest, nu is het geladen.

Constant was een van de mede-oprichters van Cobra in 1948. Na enige tijd in Parijs gewoond te hebben, keert hij in 1952 terug naar Amsterdam. Hij begint zich voor architectuur te interesseren. De grote stad, de zogeheten `nomadenstad', moet een plek zijn voor de spelende, ongebonden mens. In 1953 organiseert hij in het Stedelijk Museum te Amsterdam de tentoonstelling Mens en Huis. Geïnspireerd door de verhouding tussen stad en kunstwerk maakt hij tien jaar later twee belangrijke reeksen, New Babylon en Labyrismen. Het werk toont veel overeenkomst met toneeldecors.

Met ogenschijnlijk haastige, fragiele lijnen zet Constant de mens neer als een weerloos, krasserig wezen omringd door massieve kleurvlakken. Later in zijn ontwikkeling plaatst Constant de mensenfiguren steeds prominenter op de voorgrond. Zoals in de auquatint De Menigte uit 1994, waarop mensengestalten bijeen staan gedrongen. De uitdrukking van hun gezicht zweeft tussen verwondering en afkeer. Alsof ze getuige zijn van een tragische gebeurtenis, die wij niet kunnen zien. Die speelt zich af buiten het kunstwerk. Het zouden ook wachtende mensen kunnen zijn. Geluk is in elk geval niet van hun gezicht te lezen. Constants grafische werk is in de loop van de tijd donker en dreigend geworden.

Tentoonstelling: Constant. Een keuze uit het grafisch oeuvre. Cobra Museum, Amstelveen. T/m 18/4. Di-zo 11-17u. Cat. € 45,00. Inl. 020-5475030; www.cobra-museum.nl