RVD zwijgt over balseming van lichaam Juliana

Het lichaam van prinses Juliana is gebalsemd. De Rijksvoorlichtingsdienst maakte dit kort na haar overlijden bekend, maar weigert hierover nadere details te geven. De gebruikte techniek, de locatie waar de balseming werd uitgevoerd en de personen die het deden – de RVD zwijgt erover in alle talen. ,,Zulke details verzwijgen wij niet alleen uit kiesheid, maar wij weten ze zelf ook niet'', zegt een woordvoerder.

Toch valt er wel op goede gronden naar te gissen. Balseming, of beter thanatopraxie, is in Nederland verboden op grond van de Wet op de lijkbezorging. Een uitzondering wordt gemaakt voor het leden van het Koninklijk Huis die worden bijgezet in een grafkelder. De uitzondering geldt ook voor personen die in het buitenland begraven worden. Veel vliegtuigmaatschappijen stellen balseming als voorwaarde bij het vervoer. Ook stoffelijke overschotten van mensen die hun lichaam ter beschikking van de wetenschap hebben gesteld, zijn tijdelijk uitgezonderd van de Wet op de lijkbezorging.

In Europa is balsemen tamelijk uitzonderlijk, in de Verenigde Staten is het gangbaar. Al tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865), toen de lijken van gesneuvelde soldaten teruggestuurd werden naar hun woonplaats, zijn balsemtechnieken ingevoerd.

Anders dan bij balseming die is bedoeld om het lijk langdurig aan het publiek te tonen, zoals bij de eerste sovjetleiders Stalin en Lenin het geval was, dient de huidige balseming ervoor het lijk langer houdbaar en handelbaar te houden. Hier komen geen zalven of pasta's aan te pas, zoals het woord balseming zou doen vermoeden, maar wordt het bloed enkele uren na het overlijden vervangen door een conserverende vloeistof. Ook andere lichaamsholten met vloeistoffen (maag, darmen, blaas, longen) worden zo goed mogelijk leeggezogen en gevuld met bederfwerende vloeistof.

Gewoonlijk is het hoofdbestanddeel hiervan formaline, een oplossing van methanal in water. Methanal (CH20) is een scherp ruikende, irriterende vloeistof of damp met een hoog doordringingsvermogen. Het middel wordt ook veel gebruikt bij snijpractica voor geneeskundestudenten en studenten biologie. Formaline vertraagt het ontbindingsproces aanzienlijk door de sterk bacteriedodende werking, maar ook doordat de lichaamseigen enzymen worden geïnactiveerd. Afhankelijk van eventuele andere toevoegingen en de temperatuur blijft het lichaam een of meer maanden intact.

Bij deze wijze van balseming blijft het lichaam tamelijk soepel en kan het worden opgebaard. Een lichte verbruining van de huid is onvermijdelijk, maar deze wordt meestal niet als storend ervaren. Op den duur zal uittreding van vocht een probleem vormen, maar deze vloeistof geeft door de formaline geen lijklucht af.

Op de lange duur verdampt de methanal of reageert met het lichaamsweefsel. Dan zal geleidelijk het bederf intreden door bacteriën die de behandeling toch overleefd hebben. Wanneer de ingewanden niet verwijderd zijn, zullen deze de kern van het verteringsproces vormen. Veel hangt in dit verband af van de kist. Is deze waterdicht of zelfs luchtdicht, dan heeft dit grote invloed op het verteringsproces.

Balseming is geen regel bij het Oranjehuis. Bij de eerste leden van het Oranjehuis, zoals Willem de Zwijger en zijn vrouw Louise de Coligny, werd een primitieve vorm van balseming toegepast, omdat de bijzetting vele maanden later zou plaatsvinden. Maar enkele Oranjes zagen er ook bewust van af, zoals koningin Wilhelmina.