Moderne joodse architectuur bestaat niet

Daniel Libeskind, Mario Botta en Moshe Safdie hebben met elkaar gemeen dat ze architecten zijn en dat ze voor joodse instellingen hebben gebouwd. Daarom zijn ze nu, samen met nog negen andere hedendaagse architecten, met werk vertegenwoordigd op de tentoonstelling Jibanee! Joodse identiteit in hedendaagse architectuur in het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Hier heeft elk de in totaal zestien gepresenteerde `joodse' gebouwen een eigen kabinetje gekregen dat tekeningen, maquettes, foto's en plattegronden bevat.

Aanleiding voor Jibanee! (hebreeuws voor `er wordt gebouwd') is het grote aantal joodse musea, holocaustcentra, synagoges en joodse culturele instellingen en scholen dat in Amerika, Europa en Israël is gebouwd vanaf ongeveer 1990. Oorzaak van deze bouwwoede is een sterker bewustzijn van joodse gemeenschappen in deze delen van wereld, aldus de samenstellers van de tentoonstelling. Dit is op zijn beurt mede het gevolg van een kwantitatief gegeven: na de val van de muur in 1989 en de ineenstoring van het Europese communisme, emigreerden veel Oost-Europese joden en kenden veel joodse gemeenschappen in Europa en Amerika een aanzienlijke groei. Het aantal joden in Wenen nam bijvoorbeeld aanzienlijk toe, en dus werden daar in de jaren negentig van de vorige eeuw de Neue Welt-school en de Lauder Chabad-school gebouwd, beide naar een ontwerp van Adolf Krischanitz en beide op Jibanee! te zien.

Dat het sterkere joodse bewustzijn heeft niet alleen geleid tot veel bouwen, maar ook tot een keuze voor opvallende architectuur, is wat de samenstellers willen laten zien. Inderdaad vallen de meeste van de gepresenteerde gebouwen onder de noemer `goede, verantwoorde architectuur'. Maar het alleropvallendste is nog dat al die opvallende gebouwen op de tentoonstelling weinig gemeen hebben met elkaar. De deconstructivistische symbolenkitsch van Daniel Libeskinds Joods Museum in Berlijn (1998) heeft bijvoorbeeld geen enkel raakvlak met de abstracte minimalisme van Claus en Kaan in hun Nationaal Monument Kamp Vught (2002), dat overigens niet echt een `joods' gebouw is. En Mario Botta's monumentale uitkragende cilinders van de Cymbalista Synagoge in Tel Aviv (1998) heeft weinig verwantschap met de barokke vormenorgie van Frank Gehry's nog niet gerealiseerde ontwerp voor het Museum of Tolerance in Jeruzalem.

Jibanee! laat dan ook maar één conclusie toe: joodse architectuur bestaat niet. Misschien bestaat er wel een joodse identiteit, maar die uit zich dan in ieder geval niet in één bepaald soort architectuur. Dat dit al heel lang zo is, is te zien op de vier muren rondom de kabinetten. Hier hangen een groot aantal afbeeldingen van synagoges in Europa, Amerika en Israël door de eeuwen heen. Ze zijn gebouwd in bijna elke stijl die de westerse architectuurgeschiedenis heeft opgeleverd: klassiek in de Romeinse tijd, gotisch in de middeleeuwen, Hollands-classicistisch in het Amsterdam van de Gouden Eeuw en Nieuw Zakelijk in het tijdperk van de machine. Er zijn zelfs synagoges in de Moorse stijl gebouwd.

Tentoonstelling: Jibanee! Joodse identiteit in hedendaagse architectuur. Joods Historisch Museum, Jonas Daniël Meijerplein 2-4. T/m 29/8, dagelijks 11-17. Catalogus (Uitg. Prestel, 175 blz.) 29,50 euro.