Ergonomisch verantwoord musiceren

Langdurig bespelen van blaasinstrumenten kan ergonomische problemen opleveren. Ook tegen dit ongemak bestaan hulpmiddelen.

Wie wel eens dwarsfluit heeft gespeeld, weet wat een aanslag op de spieren het langdurig vasthouden van het instrument kan betekenen. Het bespelen van een klarinet of hobo is ook niet zonder ongemak, want hierbij drukt het gewicht van 650 tot 1.000 gram continu op het eerste kootje van de rechterduim. Het is niet verwonderlijk dat veel beroepsmusici op den duur ernstige ergonomische problemen krijgen door het uitoefenen van hun vak.

Voor veel instrumenten zijn inmiddels de nodige hulpmiddelen voorhanden om de ergonomie te verbeteren. Zo ontwikkelde blaasinstrumentenbouwer en -reparateur Ton Kooiman zo'n tien jaar geleden een duimsteun, die het gewicht van een klarinet of hobo verplaatst naar de handpalm: het gewicht rust dankzij deze Maestro duimsteun nu niet op één duimkootje maar op twee. Later ontwikkelde Kooiman de `Etude', een eenvoudiger model van de `Maestro', eveneens bedoeld voor klarinet of hobo. Voor de saxofonist ontwierp Kooiman een duimsteun, de `Forza', die sinds afgelopen september op de markt is. ,,Eigenlijk draagt een saxofonist de saxofoon met een halskoord, wat betekent dat de rechterduim geen dragende functie heeft. Toch is de standaard duimsteun van de saxofoon wel zo gevormd dat de duim een deel van het gewicht opvangt'', aldus Kooiman, ,,maar de steun weglaten kan niet, want hij dient als referentiepunt voor de vingers.''

De nieuwste loot aan de stam is de `Prima' duimsteun voor de dwarsfluit, die niet zozeer bedoeld is om het gewicht op te vangen, maar die moet voorkomen dat het instrument wegrolt. Net als de andere steunen is deze eenvoudig zelf op het instrument aan te brengen. Volgens Suzanne Koppejan, die aan de faculteit Industrieel Ontwerpen van de TU Delft op de dwarsfluitsteun afstudeerde, verbetert de accessoire de houding, al is het waarschijnlijk niet mogelijk een neutrale houding te realiseren, ,,daarvoor is de dwarsfluit een te onhandig product. De verbetering in de houding zal tegen de neutrale stand aanzitten. Dat is al een resultaat op zich.'' Wel vraagt ze zich af of de steun voor iedereen even geschikt is. ,,Kinderen, volwassenen, amateurs en professionele fluitisten hebben een behoorlijk verschillende kijk op dwarsfluit spelen en al helemaal op een accessoire die daarbij gebruikt kan worden om het speelcomfort te verhogen.''

Inmiddels heeft Kooiman de productie van zijn gepatenteerde duimsteunen laten verzorgen via het in industriële producten gespecialiseerde bedrijf Rokatec, dat ook zorgdraagt voor de distributie (www.rokatec.com).

Overigens is Kooiman niet de enige in ons land die zich toelegt op het aanpassen van muziekinstrumenten. Pianorestaurateur Evert Snel constateerde enkele jaren geleden dat als gevolg van de steeds grotere concertzalen en een toenemend aantal luisteraars concertvleugels steeds meer geluid moesten produceren. Vleugels kregen om deze reden steeds zwaardere hamerkoppen: een hamerkopje van een Erard-piano woog in het jaar 1850 nog zes of zeven gram, nu weegt een Steinway baskop 50 tot 75 procent meer, vertelde Snel tegen Het Handvat, het blad van de RSI-Vereniging. Snel heeft inmiddels een elektromagnetisch instelbare piano ontwikkeld, die aanzienlijk lichter te bespelen is.

Ook blaasinstrumenten zijn zodanig om te bouwen dat het bespelen met minder moeite mogelijk is, iets wat de Fluitstudio (www.fluitstudio.nl) heeft gedaan met blokfluiten, klarinetten, baritonsaxofoons en trompetten. Dit gebeurt in principe op individuele basis. Een speciale activiteit van de Fluitstudio is het aanpassen van de dwarsfluit, door de vorm radicaal te wijzigen. Er zijn nu zowel verticale fluiten als schuine (zwanenhals) fluiten op de markt, die in verschillende uitvoeringen en voorzien van diverse hulpstukken leverbaar zijn.