Schrikbewind van de Madammen

Geen zichzelf respecterend Ivoriaans huishouden zonder autoritaire Madame die een of meerdere huishoudsters koeioneert. De droom van elke huissloof: ooit zelf Madame worden.

Hoeveel huishoudsters en huishouders ze de afgelopen jaren in dienst heeft gehad? Adja kan het zich niet meer herinneren. De voorlaatste huishoudster werd ontslagen omdat ze iets op het vuur had gezet en daarna naar bed was gegaan. Adja ontdekte de kokende pan bij terugkomst van een avondje uit. Dat was het einde van Solange.

De laatste huishoudster bleef na een weekend verlof ook op maandag weg. Niet één keer, maar twee keer. ,,Dan zei ze dat ze hoofdpijn had gehad'', zegt Adja. ,,En even bellen: ik kom morgen pas, ho maar.'' Haar vriend, tevens vader van haar zoontje, vindt de veeleisendheid van mevrouw wel schattig: ,,De meesten houden het hier nog geen maand uit. Adja ontslaat ze allemaal.''

Adja denkt niet dat ze onaardiger is tegen haar personeel dan andere madammen. Je moet je huispersoneel nu eenmaal voortdurend op de huid zitten om te zorgen dat ze hun werk goed doen. Anders laten ze de boel versloffen en denken ze dat ze de hele dag voor de televisie kunnen liggen als je de deur uit bent. ,,Meestal zijn ze erg lui'', zegt ze vrolijk.

De knappe, jonge Adja reserveert haar charme voor de buitenwereld. Thuis is ze een strenge Mevrouw, een nietsontziende werkgeefster die haar meest indringende stem opzet wanneer ze vindt dat het personeel gecorrigeerd moet worden. ,,Marie'', schalt haar stem dan door het huis. ,,Marie! MARIE!'' Waarop Marie met een uitdrukkingsloos gezicht komt aanlopen om te horen te krijgen dat ze teveel zout op de vis heeft gedaan. Of dat ze de slipjes van Madame aan de waslijn moet hangen. Of dat ze met de krijsende baby moet gaan wandelen. Buiten gehoorsafstand.

Er bestaat geen zichzelf respecterend Ivoriaans huishouden zonder autoritaire Madame die een of meerdere huishoudsters bonnes - in dienst heeft. Zelfs alleenstaande vrouwen en vrouwen van de lagere klassen huren, zodra zij het zich kunnen veroorloven, een meisje in dat de vloer veegt en de afwas doet. Als kinderoppas komt vervolgens een apart meisje, dat in veel opzichten de rol van moeder speelt.

Kindermeisjes, huishoudsters, chauffeurs, koks, manussen-van-alles: op het prikbord in de supermarkt hangen de advertenties van mensen die hun diensten aanbieden. Bemiddelingsbureaus zijn er ook. Maar mond-tot-mond reclame werkt het best. Er is altijd wel een jongste zusje van een nicht van een beste vriendin dat werk zoekt.

Voor twintig euro per maand ontfermt ze zich overdag over het huishouden en slaapt ze `s nachts zonder morren op een matje op de keukenvloer. Ze kookt haar eigen eten dat ze opeet uit het zicht van Madame, en ze manifesteert nooit haar eigen identiteit, want dienstbaarheid is haar enige eigenschap. Voor veel van deze meisjes biedt een baantje als bonne de enige ontsnapping uit het ouderlijk huis. Meestal zijn ze ongeletterd en kunnen ze nergens anders terecht, behalve in de prostitutie. Hun droom ligt voor de hand: ooit zelf Madame worden.

Dat zo'n meisje in negen van de tien gevallen komt inwonen, beschouwen Afrikanen zelden als een aantasting van hun privacy. Dat begrip gaat hier niet op, zegt Adja, die als moderne vrouw overigens wel een LAT-relatie heeft. Het is een vorm van werkverschaffing die in het verlengde ligt van de Afrikaanse uitgebreide familie.

,,Wij kijken daar heel anders tegenaan'', zegt Adja. ,,Wij vinden het ook normaal dat familieleden ineens voor je deur staan en bij je intrekken zonder je vooraf te vertellen dat ze eraan komen. Een bonne maakt deel uit je dagelijks leven. Het maakt niet uit of ze kort blijft of lang, ze is geen vreemdeling.'' Vandaar ook dat beleefde omgangsvormen overbodig zijn. ,,Je vraagt immers ook niet aan je kleine zusje of ze een boodschap voor je wil doen. Dat draag je haar op.''

Toch maken sommige dames het wel erg bont, schreef het satirisch weekblad Gbich! kort geleden. Zij doen hoegenaamd niets meer zelf. ,,Er zijn tegenwoordig steeds meer gezinnen waar een onwaardige echtgenote alle taken afwentelt op een huissloof, die weinig verdient en geen enkel recht heeft'', schreef het blad.

De schrijver van het geruchtmakende artikel deelde de Madammen in vier categorieën in: de notoire aartsluiaards (,,Zij hebben geen baan maar moeten wel een huishoudster''), de snelle carrièrevrouwen (,,Zij hebben een baan en dus nooit tijd''), de verwende krengen (,,Het enige wat zij geleerd hebben is bevelen geven'') en de omhooggevallen opschepsters (,,Zij denken dat het hoort om een bediende te hebben''). Het is dan ook hun eigen schuld als Monsieur er na verloop van tijd vandoor gaat met de bonne, waarschuwde het blad.

Daar is Adja niet bang voor, want ze is mooier en intelligenter dan haar kindermeisje, de enige bediende die het al drie jaar bij haar uithoudt. Het zestienjarige meisje is helemaal opgebloeid sinds ze bij Adja woont. Toen ze arriveerde, wist ze nog niet hoe ze de afstandsbediening van de airconditioning moest gebruiken. Nu kan ze al mee in het vliegtuig als Adja op vakantie naar het buitenland gaat. Adja heeft geen omkijken meer naar haar zoontje, dat van `s ochtends vroeg tot `s avonds laat door het kindermeisje wordt bewaakt. Het meisje slaapt zelfs in de kinderkamer, op een kleed naast het ledikant.

Over haar is Madame Adja wèl tevreden. ,,Dit kan in Afrika gelukkig allemaal. Ik zou niet als werkende vrouw in Europa willen leven. Veel te veel stress.''