Voor altijd de vrouw van

Vijf maanden na 11 september werd Daniel Pearl, journalist van de Wall Street Journal, vermoord door moslimterroristen in Pakistan. Mariane, Pearls Frans-Nederlandse vrouw, woont nu in New York met het kind dat hij nooit heeft gezien in de schaduw van wat ooit de Twin Towers waren. Ze zegt: `Elf september en de moord op Danny waren één en hetzelfde gebaar.' En: `Wij zullen de overwinnaars zijn, en niet de terroristen.'

`Die roze achtergevel is van Bob Dylan, en in het blauwe huis woont Richard Gere. Wij zijn de arme mensen van het blok.'' Mariane Pearl (36) geeft een rondleiding door haar appartement in Greenwich Village in New York, waar ze vorig voorjaar is komen wonen. De Nederlandse cameraman naast haar is er al aan gewend dat bezoekende fotografen de bank op zijn terras gebruiken voor de fotosessie. Het is wat Mariane Pearl, zelf journaliste, tegenwoordig doet: andere journalisten te woord staan, lezingen geven uit haar pas verschenen boek, A Mighty Heart. The Brave Life and Death of my Husband, Daniel Pearl, haar boodschap uitdragen.

Er is in het appartement maar weinig dat herinnert aan Daniel Pearl. De enige foto van hem lijkt bijna achteloos op een knijper te zijn gezet: een omgekrulde foto van een grijnzende, jongensachtige Pearl met een sigaar in zijn mond. Maar over de parketvloer kruipt een veel levendiger herinnering: Adam, geboren eind mei 2002, vier maanden nadat zijn vader op gruwelijke wijze was vermoord.

New York is waar Mariane en Adam Pearl in zekere zin thuishoren. Het is de enige plek ter wereld waar de weduwe meer dan honderd lotgenoten heeft: vrouwen die zwanger waren toen ze door toedoen van `911' weduwe werden. Als ze hier tweeënhalf jaar geleden had gewoond, had ze de Twin Towers kunnen zien instorten vanuit haar slaapkamer. Er was toen geen enkele reden geweest om te vermoeden dat de aanslagen meer zouden betekenen voor het echtpaar Pearl dan werk. Het was ondenkbaar dat de man die volgens de CIA het echte brein was achter de aanslagen in New York en Washington, Khalid Sheikh Mohammed, een kleine vijf maanden later, nog steeds volgens de CIA, een mes ter hand zou nemen om er het hoofd van haar man mee af te snijden. Verhuizen naar New York, zegt ze, leek ,,een coherente keuze''.

Er is nog een andere reden. ,,Je lacht me waarschijnlijk uit. Maar de verhuizing komt ten dele ook door Laura Bush, de presidentsvrouw.'' Kort na de dood van Danny was de first lady op eigen initiatief Mariane komen opzoeken in haar toenmalige appartementje in Montmartre, Parijs. Bush had het gehad over hoe onvoorbereid de Amerikanen zijn op de nieuwe realiteit in de wereld. U mevrouw Pearl, had ze gezegd, u heeft een missie. ,,Het is cruciaal dat u naar Amerika komt om met de mensen te praten, om met ons te delen wat u begrepen heeft.''

————

23 januari 2002, vier uur 's ochtends. De zon gaat weldra opkomen boven Karachi. In Danny's warme omhelzing voel ik mij veilig. Ik hou ervan dat deze positie in het Engels `spooning' heet. We zijn als twee lepels in een lade, tegen elkaar aangedrukt, perfect in elkaar passend. Ik hou van deze zalige momenten van vergetelheid, en het gevoel van vrede dat ze mij geven. Waar we ook zijn Kroatië, Beiroet, Bombay dit is mijn schuiloord. Het is onze manier om de uitdaging aan te gaan, om de chaos van de wereld te bestrijden.

————

Dit is het begin van de dag waarop Daniel Pearl een langverwachte afspraak heeft. Hij zou Sheikh Mubarak Ali Shah Gilani ontmoeten, van wie gefluisterd wordt dat hij de spirituele leider en misschien zelfs de opdrachtgever was van Richard Reid, de zogenoemde `shoe bomber' die op 22 december 2001 overmeesterd werd voordat hij de vlucht Parijs-Miami ontregelde. Mariane wil die dag een featureverhaal maken over huiselijk geweld in Pakistan. Het is hun laatste dag in Pakistan; morgen gaan ze op vakantie naar Dubai.

Mariane: ,,Danny en ik zijn op 12 september 2001 in Karachi aangekomen. We waren gehuisvest in Bombay, waar Danny bureauchef was van de Wall Street Journal voor Zuid-Azië. Na 11 september was het vanzelfsprekend dat hij naar Pakistan zou gaan.'' En even vanzelfsprekend ging Mariane mee, ook al was ze op dat moment vijf maanden zwanger. ,,Danny en ik hebben altijd samengewerkt. Ik ging mee naar de meeste van zijn interviews, en hij ging mee naar de mijne. Maar Danny was altijd de meer ervaren journalist. Hij werkte voor een van de machtigste nieuwsorganisaties ter wereld, terwijl ik voor de Franse publieke omroep werkte, die amper genoeg geld had om in Parijs mijn metrotickets terug te betalen.''

Als journalisten waren ze heel verschillend, zegt Mariane Pearl. ,,Danny was old school, rigoureus, geobsedeerd door feitelijke correctheid. Ik was meer idealistisch, geïnteresseerd in een geëngageerde, persoonlijke journalistiek. We vulden elkaar goed aan. Hij heeft mij veel geleerd op het vlak van de feitenjournalistiek, terwijl ik hem misschien een beetje bevrijd heb op het vlak van de persoonlijke expressie.''

Nederlands paspoort

Aanvankelijk leefden Daniel Pearl en Mariane van Neyenhoff zulke verschillende levens dat de kans klein leek dat ze elkaar ooit zouden ontmoeten. Hij: een keurige Amerikaan in kostuum, zoon van een joods-Israëlische vader en een joods-Iraakse moeder, opgegroeid in Californië, opgeleid aan de prestigieuze Stanford-universiteit, journalist voor een van de meest conservatieve kranten in de Verenigde Staten. Zij: dochter van een naar Frankrijk geëmigreerde Nederlandse jood, Hanco van Neyenhoff, die zich in 1960 bij de Cubaanse revolutie vervoegt en daar een arme Afrikaans-Chinese Cubaanse vrouw huwt. Uit het huwelijk komen twee kinderen voort, Mariane en haar broer Satchi, die een Nederlands paspoort bezitten en vervolgens worden meegenomen naar Portugal om daar de Anjerrevolutie mee te maken.

Als ze elkaar in 1998 toch ontmoeten, is dat op een van de Cubaanse feesten die Mariane's moeder elke zondag geeft. Danny was uitgenodigd door een gemeenschappelijke kennis. De feesten waren geïnspireerd op de guateques, traditionele boerenfeesten in Cuba, en Mariane's moeder ging zover dat ze wasgoed ophing om de sfeer van de Cubaanse solares op te roepen. ,,Hij stond daar in een conservatief blauw pak en kleine ronde brilglazen te kijken hoe ik met mijn moeder aan het dansen was. Hij was gefascineerd door onze intimiteit.'' Een jaar later trouwden ze.

Op het persoonlijke vlak speelden de verschillen geen rol, zegt Mariane. Ze citeert de Saint-Exupéry: L'amour, ce n'est pas se regarder dans les yeux, c'est regarder dans la même direction. Liefde is niet elkaar in de ogen kijken, het is samen dezelfde kant opkijken. ,,We keken op dezelfde manier tegen de wereld aan en op de rol van de journalistiek daarin: meer dialoog op gang brengen tussen beschavingen. Tijdens de ontvoering was dat wat mij het meeste hoop gaf, wat ik dacht dat hem kon redden. Want Danny was geen typische Amerikaan, er zat niets in hem dat deed denken aan de Amerikaanse vlag. Ik dacht dat zijn authenticiteit hem mogelijk het leven kon redden.''

Precies dit probeert Mariane op 30 januari 2002 duidelijk te maken in een interview met CNN. Danny is al een week vermist, en die ochtend is er een e-mail gekomen van iemand die zich kidnapperguy@hotmail.com noemt. Daar staat in: `Wij hebben mr.D.Parl verhoord en wij zijn tot de conclusie gekomen dat in tegenstelling tot wat wij eerder dachten hij niet voor de CIA werkt. In feite werkt hij voor mossaad, daarom zullen we hem binnen vierentwintig uur terechtstellen tenzij amreeka aan onze eisen tegemoetkomt.'

,,Mevrouw Pearl, heeft u een boodschap voor de groep die uw man vasthoudt?'', vraagt de CNN-presentator aan Mariane.

Ja, ik heb een boodschap, reageerde Mariane. ,,Ten eerste wil ik hen eraan herinneren dat mijn man en ik allebei journalisten zijn. Wij zijn twee mensen die verliefd op elkaar zijn geworden omdat wij hetzelfde ideaal hebben: een dialoog op gang te brengen tussen de beschavingen.'' Ze beschrijft Danny als iemand die `een missie heeft om de wereld te verbeteren door een stem te geven aan mensen die anders niet gehoord zouden worden'. ,,De reden dat wij in Pakistan zijn'', zegt ze, ,,is dat we meer wilden weten over de mensen hier en over hun opvattingen. Die dialoog is nu afgebroken. Ik wil hun vragen de dialoog opnieuw op gang te brengen.'' Ze hamert erop dat ze Française is, geen Amerikaanse, en dat ze zwanger is. Maar ze vertikt het te huilen, zoals haar gesuggereerd is.

De volgende dag wordt Daniel Pearl geëxecuteerd, maar het zal nog drie weken duren voordat Mariane daar het onomstotelijk bewijs van krijgt in de vorm van een videoband van zijn executie. Pas half mei wordt het stoffelijk overschot teruggevonden op aanwijzing van drie verdachten – het lichaam is in stukken gesneden.

Gênant

Waarom is Daniel Pearl vermoord?

De Franse filosoof Bernard-Henri Lévy suggereert in zijn `Qui a tué Daniel Pearl?' dat Pearl op het spoor moet zijn geweest van de overdracht van Pakistaanse en Noord-Koreaanse nucleaire technologie aan het Al-Qaeda-netwerk, ,,een heimelijke overeenkomst van Pakistan met de grootste schurkenstaten en terroristennetwerken ter wereld''.

,,Ik weet wat Danny onderzocht'', zegt Mariane. ,,Maar de vraag of Pakistan nucleaire technologie had geleverd aan Al-Qaeda, en in hoeverre Pakistan betrokken was bij de aanslagen van 11 september, was iets waar elke journalist in de regio op dat moment mee bezig was.'' Ze is geen fan van Lévy's romanquete, waarin hij feiten afwisselt met ingebeelde beschrijvingen van de diepste gedachtegangen van Pearl en zijn kidnappers. ,,Wat ik gênant vind, is die pretentie om zich iemand laatste gedachten toe te eigenen. Ik zou nooit durven beweren dat ik weet wat er door Danny's hoofd ging. Dat behoort alleen hem toe. Anderzijds heb ik wel bewondering voor de energie die Lévy in de zaak heeft gestoken. En ik ben het met hem eens dat de dood van Danny en de aanslagen van 11 september precies hetzelfde waren, hetzelfde gebaar.''

In die zin kan ze ook ergens het Amerikaanse onderbuikgevoel na 11 september begrijpen, het verlangen naar wraak. Het was het gevoel dat zij zelf ook even had op het moment dat onherroepelijk vast komt te staan dat Danny dood is.

————

Randall (Bennett, de veiligheidsadviseur van het Amerikaanse consulaat in Karachi, red.) en de anderen gaan erop uit om de moordenaars te zoeken. Ik ren hen achterna. Ik ruk een AK-47 uit de handen van een van de bewakers en zeg beslist tegen Randall: ,,Ik ga mee!''

,,Jij gaat niet mee'', zegt Randall, ,,het is veel te gevaarlijk.''

,,Fuck you! I don't fucking care about danger!''

Tranen wellen op in Randalls ogen: ,,Mariane, please.''

Ik geef de bewaker zijn geweer terug en sluit mij op in mijn kamer.

————

Mariane: ,,Op dat moment had ik geen enkele angst. Ik voelde mij heel dicht bij Danny staan, ik had het gevoel dat als ik ook doodging, we weer samen zouden zijn. Ik was kalm, bekeek de situatie objectief: ik kon ervoor kiezen om te sterven of om te leven. Maar als ik ervoor koos om te blijven leven, dan moest ik heel goed weten waarom en hoe. Ik wist dat ik niet getroost wilde worden, mij erover heen wilde zetten, helen. Ca, c'etait du pipo pour moi. Ik moest een hele goede reden hebben om door te gaan.''

Volgens het Hollywood-scenario – Brad Pitt en Jennifer Anniston hebben de filmrechten op het boek gekocht – had ze natuurlijk moeten zeggen: ,,Ik heb voor het leven gekozen omwille van het kind in mijn buik.'' Maar zo zit Mariane Pearl niet in elkaar. ,,Nee, dat was het niet. Misschien dat andere mensen dat gezegd zouden hebben... Maar weet je: in verwachting zijn en een kind hebben zijn twee verschillende dingen. Goed, je bent zwanger maar daar kan je je eigenlijk weinig bij voorstellen. En vooral: als mijn ventje moest opgroeien met een dode vader en een spook van een moeder, dan was het de moeite niet. Ik mocht niet op hem rekenen om opnieuw gelukkig te zijn maar omgekeerd: ik moest zelf gelukkig zijn om hem een kans te geven. Nee, ik heb toen aan Danny gedacht, aan de foto's die de kidnappers hadden opgestuurd en waarop hij stiekem een overwinningsteken maakte. Aan de video ook.''

Hij staat op internet, de video die eindigt met het afsnijden van Danny's hoofd. Mariane heeft altijd geweigerd ernaar te kijken. Wat ze ervan weet is wat ze gehoord heeft van Captain, de Pakistaanse politieman die een vriend is geworden. Het is de video waarin Danny een tekst moet voorlezen die hem overhandigd moet zijn door de kidnappers. ,,Mijn naam is Danny Pearl. Ik ben een Amerikaanse jood. Van vaderskant stam ik af van een familie van zionisten. Mijn vader is een jood. Mijn moeder is een jood. Ik ben een jood.'' En dan zegt hij iets vreemds: dat er een dorpje bestaat in Israël, Bnei Barak, waar een straat is genoemd naar zijn grootvader Haim Pearl. Het was iets wat de ontvoerders onmogelijk hadden kunnen weten, en Mariane en Danny's ouders hebben dat geïnterpreteerd als een geheime boodschap aan hen. ,,Ik wist daardoor dat hij zich tot op het laatst is blijven verzetten. Het is daarom dat ik beslist heb dat ik ook niet zomaar kon opgeven. Ik moest mij verzetten, ik mocht niet toelaten dat ze ook het leven in mij zouden doden.''

De ironie is, zegt ze, ,,dat men Danny gedood heeft omdat hij een symbool was, een Amerikaan, een jood. Maar in feite hebben zijn ontvoering en al de media-aandacht er juist voor gezorgd dat miljoenen mensen geweten hebben wie hij echt was. Daarom zeg ik: uiteindelijk hebben wij gelijk gekregen. De waarden die Danny en ik deelden zijn nog altijd dezelfde en het zijn precies die waarden die ik aan Adam zal doorgeven.''

Die waarden werden af en toe danig op de proef gesteld door de harde werkelijkheid. Want Mariane Pearl, de linkse Française met haar revolutionaire achtergrond, heeft een brief geschreven aan de Pakistaanse president Pervez Musharaf om de executie van Omar Sheikh te eisen.

,,Ik ben woedend dat Musharaf mij in deze positie heeft gedwongen'', zegt Mariane Pearl. ,,Men heeft mij vaak gevraagd: `U bent boeddhiste, hoe kan u nu voor de doodstraf zijn?' Het is waar dat ik altijd tegen de doodstraf ben geweest. In India heb ik daar met Danny een discussie over gehad. Hij was voor de doodstraf. Ik heb mij toen de vraag gesteld: ben ik nu tegen de doodstraf omdat dat tot mijn linkse erfenis behoort, of denk ik dat echt zelf? En ik ben uiteindelijk een stuk naar zijn standpunt opgeschoven. We hebben daar nog om gelachen: dat hij alsmaar linkser werd en ik alsmaar rechtser. Die discussie heeft mij geholpen toen het later allemaal heel echt werd.''

Omar Sheikh kreeg van de rechter de doodstraf voor zijn aandeel in de ontvoering van Daniel Pearl. Maar de doodstraf is nooit uitgevoerd, en Sheikhs beroep is al vijf keer uitgesteld. Vermoed wordt dat Pakistan hem niet wil terechtstellen uit vrees voor de reactie van de fundamentalisten, of omwille van de druk van de Pakistaanse inlichtingendienst ISI. Er zijn aanwijzingen dat Sheikh in nauw contact stond met de ISI. En sinds het Witte Huis in oktober vorig jaar Khalid Sheikh Mohamed heeft aangeduid als Pearls feitelijke moordenaar, is de inzet groter geworden. Want als Pearls ontvoerder een mannetje van de ISI was, en zijn moordenaar was de nummer drie van Al-Qaeda en het brein achter 11 september, wat zegt dat dan over de betrokkenheid van de ISI bij de aanslagen in New York en Washington?

Persoonlijk verwacht Mariane Pearl niets van de dood van Sheikh: geen opluchting, geen wraakgevoel, geen closure, zoals de Amerikanen graag zeggen. ,,Ik wil die doodstraf niet voor mijzelf, maar voor Pakistan. Het zijn de Pakistanen die de politieke moed moeten opbrengen om de macht in hun land opnieuw in eigen handen te nemen. Want de meerderheid van de Pakistanen is gematigd; alleen durven ze hun mond niet open te doen uit angst voor de fundamentalisten. Uiteindelijk komt het toch weer neer op de dialoog. Mensen denken dat de dialoog een zwak antwoord is op het terrorisme, ik denk dat het juist de moedigste keuze van allemaal is.

,,Ik ben er honderd procent van overtuigd dat ik gelijk heb in wat ik verdedig. Het is een echte `oorlog' die we meemaken, tegen het obscurantisme van de terroristen. Want die mensen die Danny hebben vermoord hebben geen enkele visie, geen enkel project voor de wereld. Het is teleurstellend, maar niet verrassend dat Amerika daar vooral militair op heeft gereageerd. Maar dat verhindert niet dat er andere krachten kunnen werken. Ik geloof dat mensen overal ter wereld zich steeds meer rekenschap beginnen te geven van hun eigen verantwoordelijkheid, in plaats van alles aan de politici over te laten. We gaan ons lot toch niet in de handen van Bush leggen? Dat is te zot om los te lopen. Het gaat lang duren en het zal moeilijk en pijnlijk zijn. Maar er zijn andere manieren: de dialoog, beetje bij beetje.''

Het is de boodschap die ze ook heeft geprobeerd te brengen aan de wereldleiders die ze heeft ontmoet. Want nu ze de weduwe Pearl is, openen deuren zich voor haar. Ze werd ontvangen door Musharaf en de Franse president Chirac en, in één ontmoeting, door George W. Bush, de Amerikaans nationaal veiligheidsadviseur Condoleezza Rice, Amerikaans minister van Justitie John Ashcroft en Amerikaans minister Colin Powell van Buitenlandse Zaken. Musharaf vroeg bezorgd of ze ook gematigde Pakistanen had ontmoet. Natuurlijk, had ze toen geantwoord, ik weet best dat niet alle Pakistanen kidnappende moordenaars zijn. En Chirac heeft ze op het hart gedrukt dat Europa terrorisme niet langer moet beschouwen als een bilateraal probleem tussen Amerika en de moslimwereld. Eigenlijk heeft ze het gezelschap toen geprobeerd duidelijk te maken hoe Amerika eruit ziet vanuit de rest van de wereld, ,,en dat er mensen bestaan als Captain, die op de frontlijn van de oorlog tegen het terrorisme vechten, die elke dag hun leven riskeren voor een zeker idee van gerechtigheid, maar die zo weinig middelen hebben dat wij uit eigen zak computers en printers voor hen hebben moeten kopen''. En tegen Bush heeft ze, gewoon voor de lol, gezegd dat haar moeder in Havana geboren is en haar schoonmoeder in Bagdad. ,,Hij kon erom lachen.''

Het maakt allemaal deel uit van de gecompliceerde wereld van Mariane Pearl sinds de dood van Danny. Ergens wil ze iedereen die met Daniels ontvoering te maken had het liefst dood zien. Maar uiteindelijk heeft ze de bewaker zijn AK-47 toch maar teruggegeven. ,,Het vraagt veel moed om niet-gewelddadig te zijn, om de dialoog te zoeken in plaats van de wraak. Ik probeer die moed momenteel in mijzelf te vinden. Niet omdat ik een heilige ben, maar omdat ik hoop dat wij uiteindelijk de overwinnaars zullen zijn, en niet de terroristen.''

Maar komt er geen moment waarop ze er genoeg van heeft om alsmaar als `Danny Pearls weduwe' door het leven te gaan?

Mariane Pearl lacht. ,,Ik heb geen keus.''