Poolse premier verstrikt in schandalen

Wat Polen politiek instabiel maakt, is het door elkaar heenlopen van publieke en private belangen. Ook premier Leszek Miller raakte daarin verstrikt.

In Polen helpen regeringen zichzelf om zeep. De oppositie komt er amper aan te pas. Terroristen evenmin.

De politieke dolkstoot in de rug die premier Leszek Miller gisteren kreeg, kwam uit de gelederen van zijn eigen partij, de sociaal-democratische SLD. Een twintigtal SLD'ers deserteerde donderdagnacht en richtte een eigen partij op, Poolse Sociaaldemocratie, met SDPL als acroniem. De partij groeit als kool en is in de peilingen nu al vier keer zo groot als de SLD. Miller wordt zo gestraft voor zijn onvermogen om van de SLD een nette en serieuze politieke partij te maken. Hij trad gisteravond af als premier.

De revolte binnen de SLD staat volledig los van Polens militaire rol in Irak. Daarover bestaat weinig controverse. De muiterij is allereerst een poging alsnog af te rekenen met de slechte gewoontes die de Poolse politiek heeft geërfd van de communisten, die tot 1989 aan de touwtjes trokken en zichzelf daarna omvormden tot sociaal-democraten. ,,Dit is zoiets als het volbrengen van de revolutie van [vakbond] Solidariteit, vijftien jaar na dato'', zei Jan Rokita, de belangrijkste oppositieleider, in een eerste reactie op Millers vertrek.

De SLD is niet zozeer een politieke partij, als wel een banenmachine, zoals de Communistische Partij dat vroeger ook was. Het is een vehikel om rijkdom te vergaren of om invloed te verwerven. Blinde loyaliteit wordt beloond, gezonde kritiek bestraft. Corruptie wordt door de vingers gezien, eerlijkheid wordt slap gevonden. Miller sloeg af en toe wel wat met zijn vuist op tafel, maar legde het steeds af tegen de macht der gewoonte: de schandalen bleven zich ophopen.

Marek Borowski, de leider van de muiterij binnen de SLD, ondervond die macht der gewoonte eerder deze maand aan den lijve, toen hij werd gepasseerd voor de post van partijleider. De populaire en integere Borowski werd te hervormingsgezind gevonden - een bedreiging van de status-quo. De post ging naar een dinosaurus. De kiem voor een opstand was gelegd.

De regeringscrisis komt één maand voor de toetreding van Polen tot de Europese Unie. Miller zei gisteren dat hij tot een dag na de toetreding (op 1 mei) aanblijft als premier, om het hele proces niet onnodig te bemoeilijken. Maar de toetreding zal in dit stadium niet meer voor zulke grote problemen zorgen. Daarvoor is dit proces al te vergevorderd. Polen moet zich eerder zorgen gaan maken over zijn onderhandelingspositie in belangrijke EU-dossiers als de meerjarenbegroting en de grondwet.

Europese regeringsleiders, onder wie Miller, hebben deze week afgesproken dat er uiterlijk 18 juni een compromis over een Europese grondwet op tafel moet liggen. Maar wat is het woord van een gevallen premier waard? Dat zal nu moeten blijken. De Poolse politiek is intern in ieder geval nog steeds zeer verdeeld over de grondwetskwestie. En de door Miller geëtaleerde compromisbereidheid wordt in Polen ,,onverantwoordelijk'' genoemd, gezien het ontbreken van steun voor de premier.

Met het vertrek van de premier zijn de problemen van de SLD allerminst opgelost. Want Miller is niet de kern van het probleem. Of, zoals hijzelf gisteren terecht opmerkte: ,,Er is geen Leszek-Miller-probleem.''

Ondertussen voelt wat nog over is van de SLD - 5 procent van stemmers volgens de laatste peilingen - zich nauwelijks aangesproken door de jongste ontwikkelingen. ,,De SLD wil een stabiele regering met bredere politieke steun en wij zijn in een positie om daaraan te bouwen'', zei SLD-leider Krysztof Janik gisteren, alsof politiek-Warschau niet in brand stond.

Wat Polen vooral politiek onstabiel maakt, is het door elkaar heenlopen van publieke en private belangen. Het is niet voor niets dat in veel recente schandalen mensen centraal stonden, die met één been in de politiek en met het andere in het bedrijfsleven staan. Politieke benoemingen bij staatsbedrijven en -organen zijn schering en inslag. En niet alleen de SLD maakt zich hieraan schuldig. De politieke erfgenamen van Solidariteit, die vóór de ex-communisten aan de macht waren, konden de verlokkingen van corruptie en vriendjespolitiek ook niet weerstaan. De verleiding om te graaien is in Polen gewoon te groot. Kunnen toekomstige generaties politici deze dan plotseling wel weerstaan?

De SDPL, de nieuwe partij van muiter Borowski, heeft de wettelijke scheiding van partij en staat tot speerpunt verheven: ambtenaren moeten professionals zijn, geen partijactivisten. Het klinkt prachtig. En het werd drie jaar geleden ook geroepen door de SLD, van premier Miller.