`Mensen zullen me nu voor rechts verslijten. Moeten ze doen'

Een asielzoeker die een misdrijf pleegt? Eruit, zegt Arthur Docters van Leeuwen, de ex-baas van het openbaar ministerie. Minder `tegenhouden', meer opsporing. Heilige huisjes slopen. In het geschil dat politie en OM dezer dagen uitvechten in de pers, staat hij aan de kant van de justitie.

Op kousevoeten doet Arthur Docters van Leeuwen de deur van zijn huis open. Hij is de ex-baas van de BVD, voormalig superprocureur-generaal en nu toezichthouder bij de Autoriteit Financiële Markten. Zes jaar geleden was hij bijna dagelijks op televisie, of stond hij in de krant. Als hij ruzie had met de minister van Justitie, of als hij een plan had om het nu eens helemaal anders te doen met het openbaar ministerie, waarvan hij toen nog de baas was. Het is een tijd stil geweest, maar nu heeft hij weer een plan. Een Deltaplan. Een harde en radicale aanpak van de criminaliteit. Hij noemt het niet zomaar een Deltaplan, dat bedoelt hij letterlijk. ,,Als Nederland onder water dreigt te lopen, omdat het een beetje meer regent dan vroeger, dan komen er overal in het land spaarbekkens om die regen op te vangen. Dat vindt iedereen doodnormaal.'' Maar als het land wordt overspoeld door criminaliteit, komen er geen `Nederland-doorsnijdende maatregelen'.

Hij zegt: ,,We zijn vergeten hoe fijn het is om in een land te leven zónder criminaliteit.'' Het heeft bestaan in Nederland, zegt Docters, maar we zijn het verloren. Het touwtje uit de brievenbus om de deur open te maken. Toen hij een jongetje was, zette hij zijn fiets niet op slot. ,,Je had niet eens geld voor een slot. Je kwam niet op het idéé.'' Portemonnee en bril gewoon onder een handdoek bij het zwembad. Nostalgisch? Misschien. ,,Maar als we met vakantie gaan, vinden we het normaal.'' Ik was laatst in Tokio, zegt Docters. Een wereldstad. Dáár lopen de meisjes om elf uur 's avonds nog giechelend over straat. Daar is de criminaliteit een tiende van hier. Hoe kan dat?

We hebben, zegt hij, verzuimd om fundamenteel naar onze organisatie van justitie en politie te kijken. De criminaliteit steeg jarenlang een beetje, maar wij deden niets. En dat is niet gek, zegt Docters. Want de mensen die er iets aan kónden doen, de elite, hebben het minst last van criminaliteit. ,,De slachtoffers zijn wat de linkse kerk altijd de zwakken in de samenleving noemt.'' Hij pleit zichzelf niet vrij. Hij vertegenwoordigt zelf die elite, zegt hij. En hij was toch ook links? Maar ook hij zegt het nu hardop: pak veelplegers hard aan, laat recidivisten niet meer los, zet criminele asielzoekers uit. Zero tolerance. Zijn voorstel: Een staatscommissie die `maatregelen gaat bedenken waar we nu omheen lopen'. Dat hoeft geen tien jaar te duren. ,,Begin nu.''

Eerst koffie. Hij zet het zelf en schenkt het in zilverkleurige bekers. Dan gaat hij zitten aan de eettafel in de voorkamer met boeddhabeeldjes op het dressoir en in de open wandkasten. Hij praat als iemand die gewend is dat er naar hem wordt geluisterd. Hij verwacht geen antwoord, liever ook geen vraag. Hij anticipeert op alle mogelijke tegenwerpingen. Dit is er een: heeft Docters, nu hij al zes jaar weg is bij het openbaar ministerie, nog wel voldoende zicht op hoe het er bij justitie en politie aan toe gaat? Sta ik op afstand?, vraagt hij aan niemand in het bijzonder. ,,Daar voel ik niet zoveel bij. Ik heb erin gewerkt en ik werk erin.'' Als voorzitter van de Autoriteit Financiële Markten heeft hij dagelijks te maken met het openbaar ministerie, met de politie, met de AIVD (de vroegere BVD), met de rechtbank.

Ook op het mogelijke verwijt dat hij met zijn Deltaplan het Veiligheidsplan van minister Donner van Justitie aan de kant schuift heeft hij een tegenaanval. ,,Het betere is niet de vijand van het goede'', zegt hij. En dat zal hij zes keer herhalen. Donners Veiligheidsplan moet de criminaliteit in 2007 met een kwart hebben verminderd. Het cellenregime moet worden versoberd (twee mensen in een cel), de politie, het openbaar ministerie én de rechterlijke macht gereorganiseerd. Docters: ,,Maak dat eerst af. Maar begin dan ook nu al met na te denken over wat daarna moet gebeuren.''

Waarom komt u nú met dit Deltaplan? Wat is er zo urgent dat er nu harde en radicale maatregelen moeten worden genomen?

Docters vouwt zijn handen als een trechter. ,,Hierdoorheen gaan acht miljoen delicten per jaar. Daarvan belanden er 250.000 bij het openbaar ministerie. Er komen 100.000 zaken voor de rechter.'' Hij rekent hardop: een procent van acht miljoen is tachtigduizend. Laten we niet millimeteren: de rechter behandelt vier à vijf procent van alle delicten. Dus: met 95 procent gebeurt niets. Weet u wat dát betekent? Van de honderd slachtoffers wordt er bij vier of vijf wat gedaan. Dát is de toestand waarin we verkeren. Burgers merken niet dat er iets aan criminaliteit wordt gedaan.''

Maar is het nu zoveel erger dan vroeger?

,,Ja. Sinds de jaren zeventig en tachtig, toen de welvaart begon te stijgen, is de criminaliteit hard gegroeid. Dat hadden we niet verwacht. Wij dachten: als inkomen en macht gelijk verspreid zijn, dan hoeven mensen niet meer uit stelen te gaan. De vooruitgangsgedachte. Maar het omgekeerde gebeurde. Meer drugscriminaliteit, meer geweldsdelicten, meer misdaad begaan door allochtonen. In de jaren zeventig hadden we het minste aantal cellen van de hele wereld, nu zijn we een aardige middenmoter.''

Docters heeft het niet over de grote georganiseerde misdaad. Niet over terroristische aanslagen, zoals die in Madrid twee weken geleden. Hij heeft het over de sigarenboer op de hoek die, zoals hij zegt, postzegels en kauwgom verkoopt. Sigarenman Hartman in Amsterdam bijvoorbeeld, die elf jaar geleden werd doodgeschoten door de 17-jarige Mohammed B., die na een weekeindverlof nooit meer was teruggegaan naar de gevangenis. Zijn vrouw, die de zaak overnam, werd vorige week beroofd door drie meisjes van 15 met een pistool. Dát bedoelt Docters. ,,En volgende week, of het volgende uur kan het weer gebeuren.''

Maar de criminaliteit is toch niet ineens gekomen? Het is ons toch niet van buitenaf aangedaan?

,,De criminaliteit is een slow crisis. Je neemt het langzaam waar. Vergelijk het met een kikker in de pan. Stop hem in heet water en hij springt er meteen uit. Verhit het water langzaam en hij sterft.

En nogmaals, de elite, you and me, de mensen die het goed hebben en er wat aan moeten doen, hebben er het minste last van. Tuurlijk, ik ben ook wel eens beroofd. Ik werk in Amsterdam. En ja, ik kijk welke straat ik inloop, dat moet wel als je bijna zestig bent en dik. Maar het is idioot dat het zo is. We moeten analyseren hoe het zover heeft kunnen komen en wat we eraan gaan doen. Maar in Nederland stuit elk voorstel dat een beetje verder gaat op: ja maar. In New York hebben ze een zero tolerance-beleid ingevoerd. Dat lukt nóóit, zei iedereen. Ik ook. Maar het is wél gelukt.

,,Toen het land criminaliseerde, zaten wij hier nog met 147 politiekorpsen. Dat was zo tot diep in de jaren tachtig. Als je toen voorstelde dat eens landelijk te gaan aanpakken, werd het furieus verdedigd. Kreeg je hatemail: die man moet ontslagen worden. Nu, met dit plan, krijg ik fanmail. Van het OM, van de politie. Iedereen wil dat er nu eindelijk eens wat gebeurt.''

Wat moet er volgens uw Deltaplan gebeuren?

,,We moeten even opnieuw nadenken. Radicaal nadenken. En dan heilige huisjes slopen. Nu gaat iedereen over de politie: de burgemeester, de hoofdofficieren, de plaatsvervangend hoofdofficieren, de commissaris van de koningin, twee ministers. Al met al zo'n zevenhonderd man. Iedereen is de baas van de politie, behalve de politiebaas zelf, de korpschef. Blader maar eens in de Politiewet. Hij komt er niet in voor. Dat is raar. Ga in Engeland kijken. Daar zijn politiedistricten zo groot als Nederland. Het Metropolitan district, daar wonen zeker 14 miljoen mensen. En de politie heeft één baas.'' Triomfantelijk, alsof hij het zelf had kunnen bedenken: ,,Punt.''

Hij vervolgt: ,,Het Malieveld zal echt niet volstaan met burgers als de burgemeester geen korpsbeheerder meer is. Hooguit is er een klein vakje voor de burgemeesters die boos zijn dat ze hun machtspositie moeten inleveren.

,,En nog zo'n heilig huis: de rechtspositie van politiemensen. Om een politieman vierentwintig uur op straat te houden, heb je veertien man nodig. Elk gewerkt uur in de vrije tijd moet worden teruggegeven. Daarom klagen ze ook zo over die grote voetbalwedstrijden. Allemaal overwerk. Bij de brandweer en het verplegend personeel is het anders geregeld, daar zijn maar acht man nodig om een heel etmaal te functioneren. Bij de politie in Duitsland en België ook. Het lijkt me redelijk daar eens naar te kijken. Maar het is onbespreekbaar.''

Een ander idee. ,,Waarom kan iemand misdrijven begaan die de publieke omgeving beschadigen, zonder dat de schade verhaald wordt? Ontneem de dader zijn bezittingen. Goed, vaak hebben dat soort daders weinig geld. Waarom mogen we het dan niet via de uitkering inhouden? Dat is onrechtvaardig. Waarom is het iemand die gebruik maakt van het asielrecht toegestaan hier een misdrijf te plegen? Het asielrecht is een gastrecht, je besteelt een gastheer niet. En als je het wel doet, moet je iemand onmiddellijk uit kunnen zetten. Dat kan nu niet.

,,De veelplegers. Vijfduizend man die van 's ochtend vroeg tot diep in de nacht, als ze dronken of stupified van de drugs in slaap vallen, misdrijven plegen. Ze worden nu iets strenger aangepakt. Als ze voor de zoveelste keer worden aangehouden voor hetzelfde misdrijf, krijgen ze eenderde meer straf. Ik zeg: waarom neem je die mensen niet uit de roulatie? Van opsluiten worden ze niet beter, ze zullen er vast crimineler van worden, maar we moeten kiezen. Of de onschuldige beschermen, óf de crimineel. Waarom zachtzinnig zijn tegen veelplegers en recidivisten als dat in het nadeel uitvalt van mensen die zich aan de wet houden?''

En wat moet er gebeuren met de Hells Angels die hun eigen vrijstaat hebben, de kampers die door politie en de belastingdienst ongemoeid worden gelaten omdat niemand ze durft aan te pakken?

,,Ik zeg: zero tolerance. En dan bedoel ik: over de hele linie, dus daar ook. Maar ga in vredesnaam niet dat aanpakken en dan denken dat je het hebt opgelost. Met het creëren van zondebokken krijg je niet meer rust. Alleen meer onrust.

Waar hebben we dit eerder gehoord? Hij wacht de vraag niet af. Hij zegt het zelf. ,,Ik heb Pim Fortuyn altijd een geweldige media-artiest gevonden. Niemand die beter het misnoegen van het volk verwoordde. Er is geen enquête te vinden waarin de criminaliteit niet bovenaan de lijst van ergernissen en zorg staat. Alleen is het nooit politiek vertaald. Kijk naar de veelpleger. De politie in de grote steden zegt al jaren hoe erg het is, en hoe demotiverend het is dat ze die mensen steeds weer moeten aanhouden. Maar de mensen die moesten luisteren hadden nergens last van. Nu zien we allemaal hoe erg het is. En we hébben het er ook wel over. Maar met een normen-en-waardendebat kom je er niet. Je zult machtsposities en oude denkbeelden moeten verlaten.''

En weer wacht hij de aanval niet af. ,,Ik ben een kind van deze tijd, ik heb zelf ook afstand moeten nemen. Ik ben altijd vóór terughoudend straffen geweest, geloofde ook in resocialisatie, in preventie. Maar dat kán niet meer. Die aanpak hoorde bij een samenleving waar weinig criminaliteit was. Kleine vergrijpen hard bestraffen, dat is voor mij óók een revolutie. Mensen zullen me nu voor rechts verslijten. Dat moeten ze vooral doen, dan gebeurt er tenminste niks.''

De korpschefs van politie zien veel meer heil in het `tegenhouden' van misdaad, in preventie. De huidige procureur-generaal Joan de Wijkerslooth vindt dat geen goed idee, hij wil dat de politie opspoort. Daar hebben ze nu al de hele week ruzie over. Wat vindt u? Tegenhouden of opsporen?

,,Ik begrijp niet dat de politie er van alles aan doet om alsmaar geen boeven te hoeven vangen. Hoe kunnen de heren nu kibbelen over tegenhouden of niet. Jelle Kuiper (de korspchef van de Amsterdamse politie, red.) zou moeten zeggen: ik schaam me diep dat ons oplossingspercentage zo laag is. Nergens in Europa wordt er zo weinig misdaad opgelost als hier. Ik heb niks tegen preventie of tegenhouden, zolang iedereen wel even op de wet blijft letten en ik weet niet zeker of de politie dat wel doet met dat tegenhouden. Maar laat ze de hoogste prioriteit geven aan opsporing en vervolging. Echt, de dreiging van straf is nog steeds het meest afschrikwekkend. Maar dat moet dan wel gebeuren. Het is niet makkelijk om repressief te zijn, het vereist veel van je mentale houding.''

Er gebeurt toch al heel veel om de misdaad te bestrijden?

,,Ik zal het nog een keer zeggen: het betere is niet de vijand van het goede. Maak vooral af waar we mee bezig zijn, maar denk nu vast na over wat er daarna moet gebeuren. Als er nu een staatscommissie komt, is die over twee jaar klaar, nog een jaar de tijd voor publiek debat, en dan kunnen we er in de volgende regeringsperiode mee aan het werk.

,,De opdracht moet zijn: Doe een stap terug. Formuleer alle maatregelen die we nu niet durven nemen. Kijk ook eens naar het buitenland. Wees analytisch en ontwerpgericht. Streef niet naar consensus. Kijk naar wetswijzigingen, rechtsposities, machtsposities.''

Dan leunt Docters tevreden achterover: ,,En als ze het te vroeg eens worden, dan is hun voorstel niet radicaal genoeg.''

Wilt u zelf misschien voorzitter worden van die commissie?

Schalks: ,,Als ik ergens op solliciteer, word ik het nooit. Donner, dat zou een goede voorzitter zijn. Hij schreef al in 1997 over de reorganisatie van het openbaar ministerie. Maar die heeft het nu te druk met minister zijn.''