Mann en macht

Het gerestaureerde theater Diligentia is nog niet heropend of in Den Haag wordt het 200-jarig bestaan van de Koninklijke Schouwburg gevierd. Pieter Steinz wijdt deel 13 van een serie over literaire thema's aan theater in het algemeen en Klaus Manns Mephisto in het bijzonder.

Soms is de geschiedenis van een boek bijna nog fascinerender dan het boek zelf. Neem de satirische roman Mephisto van Klaus Mann, de ongelukkige zoon van de Nobelprijswinnaar. In 1936 verscheen de Duitse versie bij uitgeverij Querido in Amsterdam, waar de auteur voor de nationaal-socialisten was heengevlucht. De sleutelroman, over een linkse toneelspeler die zijn principes verloochent voor een carrière in nazi-Duitsland, kende een bescheiden succes, maar bleef niettemin na de val van het Derde Rijk in Duitsland ongepubliceerd – volgens Manns uitgever omdat `Herr Gründgens', het model voor de hoofdpersoon van Mephisto, inmiddels ook in de naoorlogse samenleving weer een belangrijk man was geworden.

Dat laatste had Klaus Mann zelf al gemerkt, toen hij anno 1946 als soldaat in het Amerikaanse leger in Berlijn terugkwam: bij een afgeladen theatervoorstelling kon hij constateren dat Gustaf Gründgens er na een korte periode van gevangenschap in was geslaagd om `voor de zoveelste keer naar de andere kant over te lopen.' Mann was een ervaringsdeskundige, want in de jaren twintig had hij samen met Gründgens in revolutionaire toneelkringen verkeerd; hij had een toneelstuk geschreven waarin Gründgens had gespeeld (Anja und Esther, 1925) en hij was daarna zelfs een paar jaar familie geweest, aangezien `der Gustaf' getrouwd was met zijn zusje Erika. Mephisto was ook een poging geweest om de ruggegraatloosheid van zijn ex-zwager – vanaf 1933 op voorspraak van Hermann Göring intendant van het staatstheater – te analyseren en doorgronden. De titel van de roman, een verwijzing naar de rol in Goethes Faust die Gründgens zeshonderd keer speelde, echode het `pact met de duivel' dat de ijdele ster volgens Mann had gesloten.

Klaus Mann pleegde in 1949 zelfmoord en Gustaf Gründgens nam in 1963 een overdosis slaappillen; Mephisto (dat in 1956 in de DDR was gepubliceerd) was op dat moment nog steeds niet in West-Duitsland verschenen. En het werd nog sterker: een voorgenomen uitgave werd in 1966 op verzoek van de aangenomen zoon van Gründgens door de rechtbank in Hamburg als `smaadschrift in de vorm van een roman' verboden – een vonnis dat vijf jaar later door het hooggerechtshof in Bonn bekrachtigd werd. Pas in 1980 mocht Mephisto - Roman einer Karriere in de Bondsrepubliek verschijnen, een jaar nadat de Franse theatermaakster Ariane Mnouchkine de roman had bewerkt tot een immens populair toneelstuk, en een jaar voordat István Szabó er een Oscarwinnende film van maakte, met Klaus Maria Brandauer in de hoofdrol.

Het boek is inmiddels al weer een beetje vergeten, zeker in Nederland, waar het – anders dan Manns autobiografie Der Wendepunkt – al tijden niet meer in vertaling leverbaar is. Dat is doodzonde, want behalve een spannende karakterschets en een ironisch geschreven theaterroman over Duitsland tussen 1926 en 1936 is Mephisto een memorabele studie van de verhouding tussen kunstenaar en machthebbers. Hendrik Höfgen is natuurlijk een meeloper en een opportunist (,,hoe wil je vandaag de dag nog carrière maken zonder sluwheid en vleierij', zegt hij in 1933 tegen een van zijn oude vrienden); maar Mann maakt ook duidelijk dat Höfgen nauwelijks beseft hoezeer hij zich compromitteert. Immers, in Höfgens ogen is de kunst waardenvrij: een goede toneelspeler is verheven boven de politiek.

Het is een staaltje van hypocrisie en zelfbedrog dat ook Nederlandse kunstenaars-in-oorlogstijd als Willem Mengelberg en Johan Heesters parten moet hebben gespeeld. In Mephisto leidt het naar de ijzingwekkende slotscène, waarin Höfgen geconfronteerd wordt met het bericht dat zijn alte Genosse Otto in het concentratiekamp doodgemarteld is. In de armen van zijn moeder barst de gevierde toneelspeler in tranen uit. ,,Wat willen de mensen van me?' zegt hij met theatrale gebaren. ,,Waarom zijn ze zo hard? Ik ben toch alleen maar een heel gewone toneelspeler?'

Reacties: steinz@nrc.nl

Klaus Mann:

`Mephisto –

Roman einer Karriere' (uitg. Rowohlt).

Volgende week:

schipbreukelingen.

Besproken boek:

William Golding:

`Lord of the Flies'.

Gerectificeerd

HERSTEL `MEFISTO'

Anders dan vorige week in de rubriek Lees mee met NRC beweerd werd, is de theaterroman Mephisto van Klaus Mann sinds de jaren tachtig nog in vertaling verschenen, en wel in de serie Rainbow Essentials (2000).