Klinghoffer: vrede is onmogelijk

Aan het eind van de week die begon met de liquidatie van sjeik Yassin in Gaza, ging gisteravond in Rotterdam de Nederlandse geënscèneerde première van John Adams' opera The Death of Klinghoffer. De opera, die het leed van Palestijnen en Israeli's op één lijn stelt, blijkt opnieuw eeuwig actueel.

De Amerikaanse jood Leon Klinghoffer werd in 1985 door Palestijnse kapers op het cruiseschip Achille Lauro vermoord en in zijn rolstoel overboord gezet. De Hamas-leider sjeik Yassin werd maandag door de Israeliërs gedood toen hij met zijn rolstoel een moskee verliet. De rolstoel is overigens hun enige overeenkomst, want Klinghoffer en Yassin zijn in alle opzichten elkaars tegenpolen. Klinghoffer was een onschuldig slachtoffer, Yassin preekte de dood van de ,,zionistische bezetters'' en was al lang een Israelisch doelwit.

De spiraal van oog om oog, tand om tand, wraak en weerwraak, terreur en vergelding verdiept zich in het Midden-Oosten steeds verder en ook de Rotterdamse uitvoeringen van The Death of Klinghoffer op aansprekende minimal-muziek, zullen dat niet veranderen. De vaak indringende voorstelling van het Onafhankelijk Toneel en het Rotterdams Philharmonisch Orkest, is vooral een beschouwelijke treurzang over eeuwig leed. De illusie dat kunst de werkelijkheid zou kunnen beïnvloeden, kan hier al helemaal niet bestaan.

De goedwillende boodschap komt niet aan bij de betrokkenen, die zich niet met elkaars problemen willen identificeren, en veroorzaakt hier vooral gevoelens van moedeloosheid. Het meest ontmoedigend is een uitspraak van de kaper Mamoud: ,,Als de dag aanbreekt dat mijn vijand en ik vreedzaam naast elkaar zitten en onze zaak bepleiten en naar vrede toewerken, op die dag sterft onze hoop en zal ook ik sterven.'' De scène waarin allerlei nationalistische vlaggen in de grond verdwijnen, is een utopie.

Een persoonlijk portret van Klinghoffer is de opera nauwelijks. Hij krijgt pas laat een vrij kleine rol en die is niet veel groter dan de meeste andere personages. De kapitein (Scott Hendricks) is het belangrijkst, andere karaktervolle personages zijn de Zwitserse grootmoeder (Vivian Tierney), de Oostenrijkse vrouw (Annett Andriesen) en Mamoud (Kamel Boutros). Klinghoffer (John Packard) is vooral een `gewone' man, al durfde hij de kapers de waarheid te vertellen en hen onmenselijkheid aan te wrijven. Zijn dood was vooral zinloos `toeval'.

Introvert, poëtisch, in een dansscène zelfs luchtig is de enscènering - zo wordt het overboord zetten van Klinghoffer niet getoond. Maar de dagelijkse bloederige tv-beelden hoeven op het podium niet te worden herhaald. De zeer gevarieerde toneelbeelden van Gerrit Timmers, die samen met Mirjam Koen ook regisseert, zijn zeer esthetisch en zorgen voor een conceptuele vorm van realisme. De vloer is een zee van blauw, in enkele scènes ligt daarachter de woestijn, een gele zee van zand. We zien ook een koor van rolstoelers, die in de krant het nieuws lezen over de dood van Klinghoffer, terwijl Marilyn Klinghoffer (Janet Collins) de roerende slotmonoloog zingt.

De vrijwel steeds sterke enscènering, vanuit de orkestbak stevig ondersteund onder leiding van Michael Christie, bouwt voort op eerdere theater- en operavoorstellingen van het Onafhankelijk Toneel. De blankhouten maquette van een Palestijnse stad herinnert aan de reconstructie van het oude Rome in Monteverdi's L'incoronazione di Poppea. Videobeelden, zoals die waren te zien in de recente voorstelling van Händels Samson in het Amsterdamse Muziektheater, bewegen zich hier zwevend door de lucht. Prachtig werkt dat bij beelden van een vliegende meeuw, dreigend bij Gods hand die de goeden en de kwaden scheidt op de Dag des Oordeels. De Palestijnse kaper Molqi, een prominente rol van Tom Randle, behoort tot de kwaden.

Voorstelling: The Death of Klinghoffer door Onafhankelijk Toneel en Rotterdams Philharmonisch Orkest o.l.v. Michael Christie. Gezien: 26/3 Nieuwe Luxor Theater Rotterdam. Herh.: t/m 3/4. Inl. (010) 4843333 of www.ot-rotterdam.nl.