De kop van de slang

In Gaza hoopt de nieuwe Palestijnse leider Al Rantisi dat hij getroffen zal worden door een raket van een Israëlische Apachehelikopter. In Tel Aviv waren de basketbalfans van Maccabi razend dat de Spanjaarden donderdag de uitwedstrijd van de Euroleague niet durfden te spelen. Wat wilde premier Sharon bereiken met de liquidatie van de populaire Hamasleider Yassin? En wat heeft hij ermee bereikt?

Het graf van sjeik Ahmed Yassin op de Al Sheikh Radwan-begraafplaats is gemarkeerd met palmtakken, een paar verwelkte chrysanten en geraniums in nat zand en met zijn foto. Een kudde langoorgeiten graast tussen de graven. Jongens bewaken landerig het tijdelijke graf, dat ligt ingekneld tussen tombes van roomkleurig marmer met groene opschriften. Aan de zerk voor Yassin wordt gewerkt. De stilte in het oog van de orkaan doet weldadig aan, alsof gewelddadig Gaza niet bestaat. Heel in de verte klinken de geluiden van het machtsvertoon van Hamas, van marcherende en demonstrerende jongens, macho's met hun zwaaiende wapens. Op de televisie zien zij er met hun maskers en groene en zwarte bandana's vervaarlijk uit, van dichtbij valt op hoe tenger en jong zij zijn, hoe verouderd hun wapens en hoe leeg de munitietassen. Het is hun ernst, maar er zit ook een element van spiel en meelopen in.

In het wachtershuisje bij de ingang van de begraafplaats staat de satelliettelevisie afgestemd op Al-Arabiya, een CNN-achtige nieuwszender in Dubai. Libanese en Egyptische commentatoren discussiëren over de gevolgen van de liquidatie van Yassin voor de Palestijnen en de Verenigde Staten. Vanuit Washington DC praat via een tolk Dennis Ross, de voormalige gezant voor het Midden-Oosten van president Clinton, mee: ,,Het is oorlog tussen Israël en de Palestijnen, een echte oorlog met stijgende aantallen slachtoffers en een vredesplan dat alleen op papier bestaat, een wanhopige cyclus van geweld.''

De opschriften op de honderden graven van de shahids, de martelaren, en de puinhoop van verbrokkeld beton en verwrongen staal aan de rand van de begraafplaats, eens een politiebureau, onderstrepen de woorden van Ross. De oudste graven dateren van het begin van de jaren zeventig, de periode dat generaal der paracommando's Ariel Sharon in de tuinderijen en sinaasappelboomgaarden jacht maakte op de leden van de PLO en het Volksfront voor de Bevrijding van Palestina.

Andere graven dateren uit de jaren tachtig, de periode dat de na een ongeluk verlamde en deels blinde Yassin in Israël werd beschouwd als het redelijke, gelovige alternatief voor de seculiere ,,gangsters van Arafat''. De sjeik is zelfs enige tijd in Israël verpleegd. Het is illustratief voor de talloze wendingen in de geschiedenis van het conflict.

Het is louter een kwestie van tijd, exacte informatie over het netwerk van collaborateurs en een `lucky shot' dat hier ook de graven van de nieuwe leiders van de Islamitische Verzetsbeweging Hamas gedolven zullen worden. Of, om in de oorlogslogica van het Israëlische kabinet te blijven: ,,De kop moet van de slang afgesneden worden en de slang moet in stukken gehakt worden.''

Oneliner

De krijgstaal komt uit de mond van minister van Defensie generaal Mofaz. De premier, generaal Sharon, gebruikt zulke plastische termen meestal niet, maar denkt hetzelfde. En luitenant-generaal Moshe Ya'alon suggereerde dat het leger ook president Arafat en de secretaris-generaal van Hezbollah, de moslim-fundamentalistische organisatie in Libanon, in het vizier heeft. De studieuze Ya'alon, die genuanceerd kan redeneren over de voor- en nadelen van ,,low intensity conflict warfare'' meent dat in alle ernst. Alsof Hezbollah in Libanon werkelijk nog een strategische dreiging voor Israël vormt.

Het lijkt de nieuwe leider van Hamas, dr. Abdel-Aziz al Rantisi, weinig te deren. In een beproefde, niet te vertalen oneliner zegt hij 's avonds in de rouwtent in Gaza-Stad in een kort gesprek dat voor hem de dood kan komen in de vorm van ,,cancer or killing, cardiac arrest or Apaches''. Zijn politieke voorkeur gaat uit naar een raket van een Apachehelikopter. Niet vanwege het visioen van de 72 maagden die in het paradijs op hem wachten, maar vanwege het veronderstelde politieke effect. Het zijn deze ophitsende, demagogische teksten die hem bij de jonge Palestijnse massa zo populair maken, zoals ook zijn griezelige, makkelijk in het gehoor liggende tekst dat ,,nu de poorten van de hel opengaan'' tot de hele wereld is doorgedrongen.

Vanwege de invloed op zijn opgezweepte publiek is dit zonder twijfel een serieus dreigement, maar het moet ook weer gerelativeerd worden. Hamas is niet in staat, laat staan van plan, joodse doelwitten in de Verenigde Staten of Europa te treffen. ,,Onze campagne tegen de vijand blijft beperkt tot het gebied van Palestina. In Palestina is geen enkel zionistisch doelwit uitgesloten'', aldus Rantisi. Israël, dat ironisch genoeg zelf het nodige heeft gedaan om Yassin en Hamas op te bouwen, probeert Hamas uit te vergroten tot een affiliatie van Al-Qaeda en beschouwde Yassin bij wijze van spreken als een kruising tussen Osama bin Laden en Saddam Hussein.

Ministers en de legertop suggereren vaak dat Hamas aansluiting zoekt bij ,,wereldwijd opererende terreurnetwerken'' (minister van Defensie Mofaz) maar van banden met Al-Qaeda is tot nu toe niets gebleken. Sjeik Yassin oogstte respect als stichter van een organisatie die zich tegen de Israëlische bezetting van Palestina verzet, maar niet als religieuze leider in de wereld van de islam. Hij schreef weinig tot niets van theologische betekenis en hij laat geen fatwa's (religieuze decreten) na. Het conflict tussen Israël en de Palestijnen gaat over land, grenzen, water en toegang tot religieuze plaatsen, maar niet over religie en daaruit voortvloeiende normen en waarden.

Hamas beschikt ook niet over grote arsenalen moderne wapens – de mortieren en raketten zijn laagtechnologische, amateuristische spullen. De Qassemraketten die vanaf de rand van Gaza-Stad op bijna rituele wijze iedere avond na het avondgebed richting Israël worden afgevuurd maken een oorverdovend lawaai, maar richten weinig schade aan. Hamas is evenmin in staat strategische doelen te raken, zoals havens, het vliegveld, chemische fabrieken, vliegvelden en militaire legerplaatsen. Het vermogen om vooraanstaande Israëliërs, onder wie premier Sharon, te treffen is gering – om niet te zeggen nul.

Basketbalfinale

Dit is geen Hamaspropaganda of anderszins een vergoelijking, maar de mening van meer bedaarde Israëlische defensie-experts, die vrijdag in Ha'aretz werden geciteerd. Hamas is niet eens in staat de frequentie en de omvang van de aanvallen op Israël op te voeren, aldus deze deskundigen, die verder afstaan van de dagelijkse stroom aan legerpropaganda en meningen van opgejutte commentatoren.

Dat betekent overigens wel dat de wraak van Hamas de gewone Israëliër zal raken, de dienstplichtige soldaat bij de grensovergang of de militaire controlepost, de verpleegster in de bus op weg naar haar werk, de winkelende grootmoeder. Israël leeft nu in de greep van de angst voor ,,een mega-aanval'', waartoe, volgens defensie-experts, Hamas niet in staat is. Het zijn eerder de kleine, laagtechnologische aanslagen die het meest gevreesd moeten worden, de Palestijn die met een riem vol primitieve explosieven door de mazen van hek, muur en checkpoints weet te glippen.

Er zijn ook zorgen van kleiner formaat: de basketbalfans van Maccabi Tel Aviv zijn razend dat het Spaanse Pamesa Valencia donderdag niet kwam opdagen voor de uitwedstrijd in het kader van de Euroleague. De mogelijkheid dat de finales niet in Israël zullen plaatsvinden heeft de fans in basketbalminnend Tel Aviv en Haifa diep geschokt.

Niemand in Israël heeft enige morele moeite met de liquidatie van de sjeik, in veler ogen een gewetenloze moordenaar. In zijn naam en in sommige gevallen aantoonbaar met zijn voorafgaande instemming zijn honderden Israëliërs vermoord, in bussen, in disco's en hotels, zoals het Park Hotel in Netanya, waar twee jaar geleden dertig feestvierende gasten werden gedood. De gerichte liquidatie is bovendien een vertrouwd wapen; een praktijk die in de jaren vijftig, zestig en zeventig door de Mossad werd toegepast tegen voormalige nazi's, Egyptische spionnen en vertrouwelingen van Arafat. Een wapen dat het leger met goedkeuring van de Knesset heeft overgenomen en min of meer heeft gestandaardiseerd.

De internationale kritiek met een verwijzing naar internationaal recht heeft hoegenaamd geen indruk gemaakt en is weggehoond als kritiek van lafhartige Europese appeasementpolitiek in wat terroristenexperts weleens de Vierde Wereldoorlog noemen. Eenstemmig oordeelden links en rechts dat de Europese critici, sommigen spraken van lafaards, moeten zwijgen. Want wat is eigenlijk het morele verschil tussen het uitschakelen van Yassin en de Amerikaans-Britse inspanningen om Osama bin Laden te elimineren? Het internationaal recht, waaronder het complex van VN-resoluties, speelt in het Israëlische beleid en in het collectieve bewustzijn toch al geen rol van betekenis.

De kwestie in Israël is veel eerder of de baten niet kleiner zijn dan de kosten. Was het de moeite waard? Is de vrede dichterbij gebracht? Nee, realiseren de meeste Israëliërs zich terdege. Iedere televisiekijker heeft het machtsvertoon van Hamas in de straten van Gaza-Stad gezien en kan op enigszins veilige afstand beredeneren dat Hamas met iedere Israëlische actie sterker wordt.

Loop naar Gaza!

Wat in de huiskamers in Tel Aviv, Jeruzalem en Kiryat Shmona niet doordringt is de onderliggende wanhoop, de woede en de haat tegen de bezetters. Daar is in Israël zelf geen mentale ruimte voor, de meeste Israëliërs hebben het als immigranten al moeilijk genoeg met het leven in een vijandige wereld en een haperende economie, die extra belast wordt door de kosten van het grote leger.

In haar schitterende boekvormige reportage `Drinkend uit de zee van Gaza' citeert Amira Hass wijlen Yitzhak Rabin. Hij vroeg zich af of ,,Gaza niet eens gewoon de zee in zou kunnen zinken''. Israëliërs vrezen en haten Gaza en het is tekenend dat ,,loop naar Gaza'' hetzelfde betekent als ,,loop naar de hel''. Maar de meesten zijn er nog nooit geweest, omdat Gaza tot 1967 onder Egyptisch bewind viel. En degenen die er wel zijn geweest, hadden een uniform aan en zaten in een tank of een gepantserde jeep.

Wat Israëliërs niet kunnen doen, ook journalisten niet, kunnen buitenlandse journalisten wel probleemloos: rondlopen in Khan Yunis, Rafa of Jabaliya, het vluchtelingenkamp aan de noordelijke rand van de stad. Drink daar op straat of in de cafés talloze kopjes Turkse koffie en spendeer avonden, zuigend aan een waterpijp gevuld met appeltabak en het wordt duidelijk hoe wanhopig de Gazanen zich voelen in hun openlucht-gevangenis aan de Middellandse Zee, waar de levensomstandigheden jaar na jaar verslechteren.

Drink met Nivin Al-Agremi, weduwe van een terrorist, woonachtig aan de Al-Jarmastraat in Jabaliya een glaasje Orangina en je hoort een verhaal waarin de bezetting, de grensafsluitingen, de armoede en de vernederingen de rode draad vormen. Haar schoonmoeder, haar buurvrouwen, haar nichtje, allemaal weduwen, allemaal desperaat en allemaal in de ban van de retoriek van Hamas. Hun leven is gewijd aan de herinnering aan hun echtgenoten, zonen en broers, wier portretten op straat hangen en in de kale huizen een speciale plaats hebben gekregen. Een nieuw leven opbouwen? Hertrouwen? Geen sprake van. Zoals iedereen met gezond verstand kan vermoeden bestaat er een verband tussen de populariteit van Hamas en de uitzichtloosheid van het bestaan van 1,3 miljoen opgesloten mensen, die maar niet in de zee willen zinken.

Lang niet iedereen staat klaar om terroristische aanslagen tegen Israël te plegen, maar de acties worden wel in brede kring gerespecteerd en het zijn vooral jongeren, die alleen de wereld van grijs beton en stinkende straten kennen, die dromen over een heldenrol. Waar moeten ze anders over dromen? Ze mogen tot hun 35ste jaar niet werken in Israël, ze komen alleen de Gazastrook uit als zij slim genoeg zijn om een Amerikaanse of Europese studiebeurs te bemachtigen, er is nauwelijks emplooi en geen vermaak in bioscoop- en discoloos Gaza, waar zeventig procent van de bevolking wordt onderhouden door de Verenigde Naties en andere hulporganisaties. De enige bedrijfstak die groeit zijn de internetcafés, de enige sportclubs worden geleid door Hamas en aanverwante organisaties die een weinig modern en op de toekomst gericht wereldbeeld aanhangen.

De uitzichtloosheid, een voedingsbodem voor terreur, verklaart ook het feit dat weinigen oog hebben voor de voor de hand liggende conclusie dat de strategie van Hamas en Islamitische Jihad, naar alle maatstaven gemeten, is uitgedraaid op een bloedige mislukking. Het aantal Palestijnse doden (3.500) overtreft het aantal Israëlische doden (900), er zijn meer Palestijnse kinderen en vrouwen gedood dan Israëlische leeftijd- en seksegenoten. En internationaal gezien kunnen de Palestijnen op weinig steun meer rekenen, ook niet in de moslimwereld. Hamas staat inmiddels ook op de Europese lijst van verboden terroristische organisaties en Engeland heeft de bankrekening van Rantisi bevroren.

Al-Qaeda

Israëliërs vragen zich zorgelijk af of zij na de aanslag op Yassin ook het doelwit worden van Al-Qaeda-achtige moslimextremistische netwerken. Het Palestijns-Israëlische conflict is tot nu toe hoofdzakelijk gegaan over territorium, grenzen, water en de toegang tot heilige plaatsen en niet over religie. De Palestijnen voeren geen religieuze strijd tegen de joden, maar een guerrilla tegen de Israëliërs.

Of de moord op de sjeik dit wezenlijk zal veranderen is een vraag die op dit moment nog niet te beantwoorden is. Waarschijnlijk niet. De anti-Israëlische (en anti-Amerikaanse) gevoelens in de Arabische en moslimwereld waren al sterk ontwikkeld en Al-Qaeda heeft het eerder gemunt op Amerikaanse aanwezigheid en het beleid in het Midden-Oosten dan op Israël in het bijzonder. En hoewel de Palestijnen op sympathie kunnen rekenen, zijn Arabische landen machteloos.

Rest de vraag wat Sharon bezielde om de sjeik in de nadagen van diens leven uit te schakelen. Ook als hij zich heeft laten leiden door het machiavellistische leerstuk dat het veiliger is gevreesd te worden dan geliefd te zijn, is de liquidatie van Yassin niet te begrijpen. Ministers en legertop erkennen dat de onveiligheid voor de Israëliërs eerder is vergroot dan verkleind en dat ,,misschien op de lange termijn de dood van Yassin kan leiden tot meer veiligheid'' (generaal Ya'alon). Als het zijn bedoeling was de ,,war on terrorism'' van president Bush te steunen, dan mag de liquidatie van de sjeik ook als mislukt beschouwd worden, want er staan altijd nieuwe Yassins op en de reactie van de Verenigde Staten is in de Arabische wereld uitgelegd als het zoveelste bewijs dat Amerika altijd het Israëlische beleid steunt.

Wat beweegt Sharon dan wel? In de eerste plaats wordt de generaal gedreven door de gedachte dat het onverdraaglijk is dat Hamas zo populair en invloedrijk is geworden en zo zijn belofte dat op zijn wacht Israël vrede en veiligheid zou kennen, op bloedige wijze heeft gefrustreerd.

Sharon wil niets van doen hebben met Hamas. Dat Rantisi en zijn tweede man, dr. Mahmoud Zahar, deze week benadrukten dat zij met Israël vrede willen sluiten als Israël zich volledig terugtrekt uit de Gazastrook en de Westelijke Jordaanoever (inclusief de joodse nederzettingen), de Palestijnse gevangenen vrijlaat en het recht op terugkeer van Palestijnse vluchtelingen erkent, maakt geen verschil.

Achter de Israëlische retoriek dat Hamas een organisatie is die in wezen uit is op de totale vernietiging van Israël en alle daar levende joden gaat grote onwil schuil om de nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever te ontmantelen en de Groene Lijn (de bestandsgrens van de Israëlisch-Arabische oorlog in 1984) te erkennen als de grens met de Palestijnse staat.

Sharon wil juist grote stukken van de Westelijke Jordaanoever annexeren, omdat daar in moderne, verstedelijkte nederzettingen (Ariel, Ma'aleh Adumin, Gush Etzion) meer dan honderdduizend Israëliërs wonen. Ontmanteling van 17 van de 21 joodse nederzettingen in de Gazastrook is voor Sharon aanvaardbaar, een betaalbare prijs, overigens zonder dat de indruk mag ontstaan dat hij, `Arik, Koning van Israël', zoals Ha'aretz-columnist Yoel Marcus hem altijd spottend noemt, met de staart tussen de benen op de vlucht slaat voor het ,,terroristische tuig'' van Hamas. De frustraties over het overhaaste vertrek uit Libanon in 2000 spelen natuurlijk een rol bij de politici-generaals, maar die gekwetste gevoelens worden ook gekoesterd en uitvergroot, in plaats van verwerkt en opgeborgen. De overgrote meerderheid van de Israëlische bevolking steunde Barak toen hij zijn leger terugtrok uit Libanon, zoals de meerderheid van de Israëliërs er geen traan om laat als de nederzettingen in de Gazastrook worden ,,geëvacueerd''.

Annexatie

Sharon werkt aan een plan voor de ontruiming van deze nederzettingen en hoopt van de Verenigde Staten het groene licht te krijgen voor de annexatie van stukken van de in 1967 veroverde Westelijke Jordaanoever. Dat is de eigenlijke inzet van de krijgsheer-politicus; dat is de politieke ruil die hem voor ogen staat en die het mogelijk zal maken de rechtervleugel van zijn Likud-partij en de belangrijkste ministers (Mofaz, Netanyahu en Shalom) achter zich te houden. Of het hem lukt weet hij zelf ook niet, hij is tot op zekere hoogte een gokker, een durfal. In zijn lange carrière heeft de 75-jarige premier altijd grote risico's genomen.

De Verenigde Staten weigert aan deze uitruil, die alle VN-resoluties zou schenden, mee te werken. Niet dat Washington tegen de ontruiming van Gaza is, maar het vindt dat Israël ook de nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever moet ontruimen. En, van essentieel belang, dat Israël daarover overleg moet voeren met de Palestijnen.

Met welke Palestijnen?, vraagt Sharon dan, er zijn geen ,,Palestijnse partners'' meer. Dat is juist, want die zijn of worden geliquideerd door Israël of behoren tot het machteloze, verlamde apparaat van de eeuwige Arafat. En wat voor de Palestijnen overblijft is het uitzicht op een versplinterd, door een muur gespleten land van enclaves met uitzicht op joodse nederzettingen. En daar is het Sharon, die het idee van een Palestijnse staat altijd met veel reserves heeft beschouwd, om te doen.

Op de televisie in het wachthuisje van de begraafplaats pleit Dennis Ross voor een nieuw Amerikaans diplomatiek offensief. Zijn zorgelijk ogende gesprekspartners zijn het daar alleen mee eens als president Bush daadwerkelijk Sharon onder druk zet. Via Eurosport zapt de jonge bewaker, gapend en stierlijk verveeld, naar een Jordaanse tv-soap.

Het aantal Palestijnse doden (3.500) overtreft het aantal Israëlische doden (900)