De bevolkingsgroei in de Palestijnse gebieden

Bij de begrafenis van de vermoorde Hamasleider sjeik Yassim, begin deze week in Gaza, lieten de televisiejournaals vertrouwde beelden zien: een menigte Palestijnse demonstranten bestaande uit vrijwel uitsluitend jonge mannen. Zo gaat het telkens als er een begrafenis van een martelaar is, of als er protesten uitbreken in de Gazastrook of op de Westelijke Jordaanoever. Massa's mannen in de bloei van hun leven, die luidruchtig door de straten trekken. Het is niet opmerkelijk dat ze rouwen om hun doden of protesteren tegen het Israëlische beleid, wel dat ze aldus de demografische werkelijkheid, de werkloosheid en de achtergestelde positie van vrouwen aanschouwelijk maken.

In de Palestijnse gebieden is de helft van de bevolking jonger dan 17 jaar. De jaarlijkse bevolkingsgroei behoort met 3,45 procent tot de hoogste van de wereld, slechts overtroffen door die in Niger en Jemen; het vruchtbaarheidscijfer - gemiddeld aantal kinderen per vrouw - van 5,7 is hoger dan in menig Afrikaans land. De komende 45 jaar zal de bevolking van de Palestijnse gebieden toenemen van de huidige drie tot elf miljoen mensen. Omstreeks 2025 zal het aantal Palestijnen de Israëlische bevolking - die ook groeit, maar aanmerkelijk minder snel - numeriek overvleugelen. (Gegevens ontleend aan World Population Prospects van de VN.)

Snelle bevolkingsgroei is geen exclusief Palestijns verschijnsel. In vrijwel alle landen van het Midden-Oosten neemt de bevolking in hoog tempo toe en die trend zal zich voortzetten. De kinderen van nu zijn immers de vruchtbare generatie mannen en vrouwen van de toekomst. In de hele Arabische wereld is 40 procent van de bevolking onder de 15 jaar. Zelfs als er op korte termijn sprake zou zijn van een radicale omslag in de geboortecijfers, dan volgt de ombuiging van de bevolkingsgroei pas over lange tijd. Bij een vruchtbaarheidscijfer van 2,1 blijft een bevolking in omvang constant. De vruchtbaarheidscijfers in het islamitische gebied lopen uiteen van 2,75 in Marokko tot 6,8 in Afghanistan. In Israël bedraagt deze 2,7. Voor Israël, waar na de hausse van de Oost-Europese en Russische joden de immigratie stokt en alleen de orthodoxe joden zich toeleggen op de vorming van kinderrijke gezinnen, is de demografische verhouding met de Palestijnse gebieden een onmiskenbaar element in het territoriale conflict.

Een hoge bevolkingsgroei hoeft geen onoverkomelijke sociaal-economische problemen op te leveren als er sprake is van andere factoren: bewoonbaar land, beschikbaarheid van water en een groeiende economie. De eerste twee zijn in veel islamitische landen schaars, de economie stagneert. In een aantal landen zorgt de oliewinning weliswaar rijkelijk voor inkomsten, maar de welvaart die hieruit voortvloeit is extreem ongelijk verdeeld. De economische indicatoren van de Arabische landen zijn dan ook onverdeeld negatief, van economische groei per hoofd van de bevolking is nauwelijks sprake. Op de Human Development Index van de VN bungelen veel Arabische landen in de achterhoede van de ontwikkelingslanden. Geen wonder dat arbeidsmigranten een belangrijk exportproduct en een onmisbare bron van inkomsten van de regio zijn gaan vormen. Gescheiden door de Middellandse Zee kan de Europese Unie, waar de vruchtbaarheidscijfers in alle landen ruim onder de vervangingsratio liggen en de bevolkingsomvang zal krimpen, zich opmaken voor een aanhoudende migratiedruk.

Op bevolkingsconferenties van de Verenigde Naties hebben Arabische landen zich de afgelopen jaren fel verzet tegen een actieve politiek om de bevolkingsgroei af te remmen en tegen grotere zelfstandigheid van vrouwen. Het demografische aspect van het Midden-Oosten mag geen voorwendsel zijn om de sociaal-economische ontwikkeling niet op andere manieren te bevorderen. Maar de bestuurlijke elites van deze landen moeten inzien dat een blijvende bevolkingsdruk immense problemen zal opleveren. Op den duur ook voor hun eigen stabiliteit.