Wie niet lijdt doet iets fout

`The Passion of the Christ' verkondigt de boodschap dat er meer geleden moet worden. ,,De hedendaagse christen maakt zich er qua lijden met de Franse slag vanaf.''

et schandaal is beter dan de film. Dat heb je wel vaker met schandalen. De controverse rondom Martin Walsers roman Tod eines Kritikers was aanmerkelijk enerverender dan het boek zelf, en wie zich de emoties nog kan herinneren die ooit in Nederland oplaaiden rondom Fassbinders toneelstuk Het vuil, de stad en de dood zal moeten toegeven dat dat toneelstuk, na al die emoties, een beetje tegenviel.

Al maanden voor de première van de film (de verlosser, de vergiffenis, de film, het bepalend lidwoord is hier op zijn plaats) berichtte Frank Rich in The New York Times over een obscure katholieke sekte waartoe Mel Gibson, regisseur van The Passion of the Christ, behoort. Een sekte die het met bepaalde beslissingen van het Vaticaan faliekant oneens is, bijvoorbeeld met het decreet uit 1965 dat de joden niet collectief schuldig zijn aan de dood van Christus. In datzelfde artikel van Rich kon men lezen dat joodse journalisten niet zo heel erg welkom waren bij voorvertoningen van The Passion, dat de vader van Mel, Hutton Gibson, had beweerd dat de holocaust een leugen is, en in het voorbijgaan werd nog even gerefereerd aan een spotprent in La Stampa (The Passion is opgenomen in Italië) waarop te zien is hoe een Israëlische tank over Baby Christus rolt, die uitroept ,,ga je me nog een keer vermoorden?''

Een explosief mengsel, het schandaal was verwekt, nu moest het alleen nog voldoende water krijgen, wat liefde en kunstmest op zijn tijd, om uit te groeien tot een gebeurtenis van wereldomvang. Het schandaal genereert immers verkoop. Ook ik dacht na lezing van het artikel van Rich, hoewel ik geen Gibson-fan ben en ook niet naar elke film over het leven van de verlosser hol, die film ga ik bekijken. De laatste uren van Christus én antisemitisme én de vader van Gibson, dat laat ik me niet ontgaan, daarvoor sta ik gaarne in de rij. Bovendien, hoe vaak heb je de kans levende acteurs dode talen te horen brabbelen? Het is jammer dat de discussie over de correcte uitspraak van het Latijn in deze film, bij mijn weten, nog niet is losgebrand. Hopelijk maken Europese wetenschappers dit gemis snel goed.

In één ding had Rich zich echter schromelijk vergist. Hij noteerde in zijn artikel van 3 augustus 2003: ,,Indeed, it's hard to imagine the movie being anything other than a flop in America.''

Wat men ook van Mel Gibsons film kan zeggen, een flop in Amerika is hij zeker niet geworden, en ook elders zal hij vermoedelijk niet floppen, ondanks het feit dat er, als bekend, geen woord Engels in wordt gesproken. De dialogen zijn in het Latijn en Aramees, men moet zich met ondertitels behelpen. Tenminste één wet heeft Gibson succesvol gefalsificeerd: het grote publiek houdt niet van ondertitels.

Als het om de Mensenzoon gaat zet het grote publiek zich met gemak over ondertitels heen.

Zou Frank Rich die een paar artikelen over deze film heeft geschreven weten dat hij heeft bijgedragen aan het commerciële succes ervan, zou hij begrijpen dat hij een van de vroedvrouwen van het schandaal is geweest? Zou dat stiekem zijn bedoeling zijn geweest, of was hij naïef?

Voor iedereen die geïnteresseerd is in marketing zou de voorgeschiedenis van The Passion verplichte leerstof moeten zijn. Ja, zo bouw je spanning op, zo bespeel je de media, zo creëer je emotie, en emotie is verkoop, zo maak je van een film een evenement, een beweging, een gebeurtenis die zelfs atheïsten niet mogen missen.

In de Amerikaanse staat Alabama, bericht The Financial Times, heeft een predikant zijn kerkgangers opgedragen tijdens de vastenperiode elke dag The Passion te gaan zien. Daar steken kortingsbonnetjes, advertenties, recensies, en een interview met de hoofdrolspeler in een veel bekeken talkshow povertjes bij af. Dit is inderdaad geen gewone film, en je begint te begrijpen waarom de filmrecensent van The New York Times, A.O. Scott, in een artikel de lezers er fijntjes aan herinnerde dat we het nog altijd over een film hadden en niet over een Mariaverschijning.

The Passion is niet de eerste film over het leven van de verlosser. Ook Martin Scorsese, om een van mijn lievelingsregisseurs te noemen, heeft geprobeerd het turbulente leven van Jezus te verfilmen, dat werd The Last Temptation of Christ. Over zijn film ontstond ook enige controverse, maar commercieel zette het nauwelijks zoden aan de dijk. Misschien omdat niemand Scorsese van antisemitisme wilde beschuldigen.

De discussie over het antisemitische gehalte van Gibsons film wil ik overslaan. In artikelen in Amerika werd de neus van Jezus vergeleken met die van de andere joden, en terecht werd geconcludeerd dat de neus van de Mensenzoon aanzienlijk mooier is dan die van collega-joden. Om onduidelijkheden te voorkomen, we hebben het over de film.

Jezus had een mooie neus, volgens Mel Gibson, maar we weten uiteraard niet of de historische feiten hier niet een beetje verdraaid worden. Dat doet er voor de meeste toeschouwers ook niet toe. Voor hen is The Passion zo waar als de bijbel zelf. Misschien nog wel iets waarder, want film lijkt vaak echter dan het geschreven woord.

Slechts twee voetnoten voor wij het schandaal achter ons laten en ons eindelijk concentreren op de film en de Mensenzoon.

Het moderne antisemitisme kan niet begrepen worden zonder de mythe, als ik dat zo mag noemen, dat de joden de dood van de Heiland op hun geweten hebben. ,,Zijn bloed kome over ons en over onze kinderen!'' (Matteüs 27:25-26). Deze mythe is in het collectief onderbewustzijn van vrijwel de gehele mensheid gekropen en ondanks beslissingen van het Vaticaan uit 1965 zijn we er nog niet van af.

De tweede voetnoot: Mel Gibson beweert dat de Heilige Geest in hem voer tijdens het regisseren van deze film, ik heb zelfs over wonderen gelezen die zouden hebben plaatsgevonden tijdens de opnames. Als Gibson gelijk heeft dan houdt de Heilige Geest veel van geld, dan lijkt de Heilige Geest misschien een beetje op Shylock. De film heeft tot nu toe ruim driehonderd miljoen dollar opgebracht (kosten: dertig miljoen, gefinancierd door Mel Gibson zelf).

Als Adolf Hitler iets soortgelijks had klaargespeeld in Hollywood had men hem meteen zeven contracten voor nieuwe films aangeboden, beweerden Hollywood-deskundigen. Ze hebben gelijk. Geld discrimineert niet.

Omdat zelfs gelovigen niet zo bijbelvast zijn als men zou mogen hopen is het goed kort wat te resumeren.

Wij bevinden ons in een buitenpost van het Romeinse Rijk. Het is er onrustig, het broeit er, een soort Kosovo. Vanwege het Paasfeest hebben de joodse boeren zich vanuit het hele land verzameld in de tempel te Jeruzalem, dat doen ze namelijk drie keer per jaar. Een grote massa in een kleine tempel, dat is vragen om ongeregeldheden. Denk aan voetbalwedstrijden.

Er is een beweging, waar het broeit is bijna altijd een beweging. Er waren in het verleden al meer bewegingen, deze beweging staat onder leiding van Jezus.

Judas verraadt Jezus voor dertig zilverstukken aan de opperpriesters die een hekel hebben aan Jezus. De opperpriesters en het joodse voetvolk smeken Pontius Pilatus om Jezus te kruisigen en na een paar momenten van intense gewetenswroeging besluit Pilatus dat het inderdaad het beste is om de zelfbenoemde Koning van de joden te laten kruisigen. En zo gebeurt het. Ondanks deze kruisiging gaat de beweging door en groeit uit tot wat wij tegenwoordig het christendom noemen. Dat kunt u allemaal verder rustig nalezen in het Nieuwe Testament.

Het is een tikkeltje hypothetisch, maar ik acht het waarschijnlijk dat de beweging van Jezus een vroegtijdige en tamelijk treurige dood zou zijn gestorven zonder de kruisiging van haar leider.

Zonder kruisiging geen wederopstanding, geen lijden voor zonden van anderen, geen mythe, geen kruis, en dus geen christendom. Een vroegtijdige en bij voorkeur gewelddadige dood is noodzakelijk voor de geboorte van een mythe, zie Lady Di, zie Kennedy, zie Pim Fortuyn, zie de Mensenzoon.

De Romeinen en de joden hebben de christenen een groot plezier gedaan door Jezus te kruisigen en hebben Jezus op die manier zelfs voor een afgang behoed.

Meerdere malen voorspelt Jezus in de bijbel zijn eigen lijden en zijn eigen dood. Net als Gibson beschouw ik de bijbel als non-fictie.

In Lucas 9:22 staat bijvoorbeeld: ,,Ook zei hij: De Mensenzoon moet veel lijden: hij zal verworpen worden door de oudsten, de opperpriesters en de schriftgeleerden. Hij zal gedood worden en op de derde dag door God worden opgewekt.''

Een van de problemen, en daarmee ook een van de meest interessante kanten, van het bestaan van God en Zijn familie is de vrije wil. God suggereert per definitie, dat is zeer aantrekkelijk, dat het met de vrije wil van de mens wel meevalt. Een conclusie die tegenwoordig veel wetenschappers om andere redenen onderschrijven.

Jezus wist dat hij zou sterven, hij wist ook ongeveer hoe hij zou sterven, na geleden te hebben, en hij wist dat hij na drie dagen weer zou opstaan. Hij had alleen nog iemand nodig die dit lot aan hem zou voltrekken.

Pontius Pilatus, de hogepriesters, de joodse massa, zij allen zijn eigenlijk instrumenten in handen van de Mensenzoon en Zijn Vader.

Het ergste wat Jezus had kunnen gebeuren was dat de joden hadden geroepen ,,Pontius Pilatus, laat Jezus vrij en kruisig Barrabas.'' Wat een ramp zou dat zijn geweest. Hoe had Jezus dan verder moeten leven? Als een ontmaskerde, als een gevallen man, iemand die al zijn waardigheid heeft verloren, iemand die kortstondig heeft gelikt aan de geneugten van de roem en daarna diep is gevallen. Als Jezus op negenenzestigjarige leeftijd in een kleine hut aan een hartinfarct was overleden zaten we nu nog zonder messias. Dan pas hij had met recht Psalm 22 kunnen citeren: ,,Ik word vertrapt als een worm, ik word bespot en veracht.''

Als christen, aangezien de evangeliën voor mij non-fictie zijn beschouw ik mijzelf als christen, ben ik om bovengenoemde reden de joden en de Romeinen dankbaar voor wat ze met de Mensenzoon hebben gedaan.

Jezus praat hier en daar wel over liefde, dat moet gezegd, maar vaker praat hij over het lijden. En als het om het lijden gaat dan pas komt hij echt los, dan wordt zijn taal waarlijk poëtisch, dan wordt zijn retoriek gewaagd en overtuigend. Het is Gibsons verdienste dat hij de Heiland verlost van het stigma van liefde en kraaltjes en hem terugvoert naar een letterlijke interpretatie van zijn woorden, hem terugvoert naar het lijden.

Eens en voor altijd: de Mensenzoon is geen rugzaktoerist die naar India is gereisd, diep onder de indruk van de armoede terugkeert en vervolgens op straathoeken de voordelen van een egalitaire samenleving uit de doeken doet. Zo'n geseculariseerde Heiland, een veredelde welzijnswerker, is de liefhebber van de bijbel een gruwel. Een welzijnswerker beweert niet over zichzelf dat hij de waarheid is, en wie zegt zelf de waarheid te zijn geeft te kennen dat anderen de leugen zijn zolang zij zijn waarheid niet erkend hebben.

Laten we kijken naar de woorden van Jezus, in Lucas 18:14 staat: ,,Want ieder die zichzelf verheft, zal vernederd worden, maar wie zichzelf vernedert zal verheven worden.''

En in Matteüs 18:9: ,,En als je oog je van de rechte weg doet afdwalen, ruk het dan uit en gooi het weg. Je kunt beter met één oog het leven binnengaan dan met beide ogen in het vuur van de hel worden gegooid.''

En in Matteüs 10:21-22: ,,De ene broer zal de andere verraden en de dood insturen en een vader zal hetzelfde doen met zijn kind. Kinderen zullen zich keren tegen hun ouders en hen doden. Ja, iedereen zal jullie haten vanwege mijn naam. Maar wie volhoudt tot het einde, zal gered worden.''

Duidelijker en explicieter staat het in Marcus 8:34-35 : ,,Wie mij wil volgen, moet zichzelf vergeten, zijn kruis dragen en mijn weg gaan. Want wie zijn leven wil redden zal het verliezen, maar wie zijn leven verliest om mij en het evangelie, zal het redden.''

Een zelfmoordterrorist had het de Mensenzoon niet beter na kunnen zeggen.

Er is geen verlossing zonder het lijden, wie nu niet lijdt doet iets fout. (Gelukkig lijden velen, zij het vooral elders.) Wie zich nu verheft zal straks vernederd worden en de vernedering in de toekomstige wereld is niets vergeleken bij de aardse vernedering.

In die zin leven wij allang niet meer in een christelijke maatschappij, wat politici ook mogen beweren, wij hebben geprobeerd het lijden uit te bannen en zijn daar aardig in geslaagd. Als we een heel klein beetje lijden geven we de staat de schuld, of de buitenlanders, en anders wel onze ouders.

Wij schrikken vreselijk van tweehonderd doden in Madrid. In de tijd van de Mensenzoon waren stenigingen aan de orde van de dag en we mogen niet uitsluiten dat het bijwonen van zo'n steniging ook vermaak was. Zie bijvoorbeeld een andere film over het leven van Jezus: Life of Brian.

We leven in een wereld waar we de woorden van de Mensenzoon niet meer serieus nemen of alleen nog ironisch kunnen opvatten, of, waar we alleen nog een klein gedeelte van zijn woorden willen en kunnen horen.

In Matteüs 23:33-34 spreekt Jezus tot het volk: ,,Slangen! Adders! Hoe zou u kunnen ontkomen aan de veroordeling tot de hel? Luister, ik stuur daarom profeten, wijzen en schriftgeleerden naar u toe, maar sommigen van hen zult u doden en aan het kruis slaan, anderen geselen in uw synagogen of van stad tot stad vervolgen. Uiteindelijk zal op uw hoofd neerkomen al het onschuldige bloed dat op aarde vergoten is. (...) Ja, ik verzeker u, dat alles zal neerkomen op deze generatie.''

Ook Gibson laat geen twijfel toe hoe hij over ons denkt, slangen en adders die niet genoeg geleden hebben. De boodschap van zijn film is krachtig maar eenvoudig: er moet meer geleden worden. De hedendaagse christen maakt zich er qua lijden met de Franse slag vanaf.

En wie om zich heen kijkt moet Gibson gelijk geven.

Ik zag The Passion in New York op de avond van de Oscaruitreiking, de zaal was desondanks goed gevuld met voornamelijk jonge mensen wier hoogste vorm van lijden zo te zien uit overgewicht bestond. Als het lijden wordt uitbesteed aan McDonald's gaat het geloof ten onder. Maar ook dat heeft Jezus in zekere zin al geprofeteerd als hij in Matteüs 23:39 zegt: ,,U zult mij van nu af aan niet meer zien totdat u zegt: Gezegend hij die komt in naam van de Heer.''

Eén ding waren we vergeten maar weten we nu weer zeker: om later verlost te worden moeten we hier lijden.

De absurde mens lijdt om niets, hij knielt, in de woorden van Camus, voor de leegte. De gelovige mens lijdt om later verlost te worden. Maar hoe weet je zeker dat je lijdt? Gibson beantwoordt die vraag door het bloed rijkelijk in slow-motion op te laten spatten, hoe dan ook is het lijden in zijn film veelal een kwestie van slow motion. Als je welwillend bent kun je erop wijzen dat het lijden ervoor zorgt dat de tijd anders aanvoelt. Voor de man aan het kruis zal één seconde aanvoelen als honderd uur.

Maar in de werkelijkheid komt geen slow motion voor, en het belangrijkste wat wij over lijden kunnen zeggen is dat het pijn doet.

Patrick Wall, professor in de fysiologie, heeft een verhelderend boek geschreven met de simpele titel: Pain.

Hij komt in dat boek tot een paar interessante conclusies; een gebroken middenhandsbeentje levert niet bij iedereen per definitie dezelfde hoeveelheid pijn op. Ronald Reagan werd op 30 maart 1981 neergeschoten, maar hij voelde geen pijn. Later zei hij: ,,I had never been shot before except in the movies. Then you always act as though it hurts. Now I know that does not always happen.''

Bekend zijn ook de voorbeelden van soldaten in de Eerste Wereldoorlog die hun arm oprapen en verder lopen.

Wij hebben technieken ontwikkeld om mensen pijn te doen, maar over de effectiviteit van deze technieken zouden we niet al te zeker moeten zijn, het opspatten van bloed is nog geen garantie voor pijn.

Verreweg het interessantste hoofdstuk in Walls boek gaat over het placebo-effect: rode pijnstillers werken beter dan witte, grote pijnstillers werken beter dan kleine, pijnstillers voorgeschreven door een arts werken beter dan pijnstillers die vrij verkrijgbaar zijn.

Onze eerste gedachte is: ha, mensen die zo op placebo's reageren zullen wel geen echte pijn hebben, zij zijn aanstellers.

Niets is minder waar, zegt Hall. Zijn definitie van placebo luidt: ,,If you have a strong reason to expect a pain to disappear, it may disappear.''

Interessant is ook de herkomst van het woord placebo. Het komt uit een psalm: ,,Placebo domino in regione vivorum.'' (,,I will please the Lord in the Land of the Living'', geeft Wall als vertaling.)

Placebo werd voor het eerst gebruikt door Geoffrey Chaucer in 1340 omdat het gebed voor de doden begint met deze psalm. Een gebed dat door monniken en priesters werd uitgesproken na de bevolking geld voor deze gebeden te hebben afgetroggeld. Zie daar: een placebo.

Chaucer gebruikt het woord placebo om een misstand aan de kaak te stellen, hij zag in de placebo niets dan cynisme en fraude.

Wall schat de placebo veel hoger in, namelijk als een illusie die bepaalde (chemische) reacties bij de proefpersonen teweeg kan brengen waardoor pijn tijdelijk verminderd wordt. Het is overigens niet gezegd dat een placebo bij herhaaldelijk gebruik minder effectief wordt.

Aha, ook illusies kunnen chemische reacties teweegbrengen, misschien zijn dat noodzakelijke illusies.

De lijdensweg van de Mensenzoon in de film van Gibson is kort maar hevig. Gevoelige toeschouwers zullen wegkijken als er een spijker door de hand gaat, een arm uit de kom wordt getrokken of de rug van Jezus bewerkt wordt met een knots waaraan omgekeerde spijkers zitten, zodat de knots even moet worden losgetrokken uit de huid voordat de marteling kan worden voortgezet. Voor milde sadisten zoals ik valt er veel te genieten. En ook de liefhebbers van homo-erotiek komen ruimschoots aan hun trekken.

Alleen Maria heb ik zelden zo onaantrekkelijk en grijs afgebeeld gezien als in The Passion. Gibson beweert zich te hebben laten inspireren door de schilderijen uit de Renaissance, maar daarop kom je regelmatig een bijzonder aantrekkelijke Maria tegen. In de ogen van Gibson blijft lijden een mannenaangelegenheid, die door de schoonheid van vrouwen alleen maar in gevaar kan worden gebracht. Hoe onwaar!

Wie de film voor een tweede keer gaat zien – ik geef toe, je moet een doorgewinterde sadist zijn voor een dergelijke oefening – maakt een eigenaardige ontwikkeling door.

Geleidelijk aan is het niet meer Jezus die lijdt. Ja, hij wordt wel gemarteld, maar hij weet waarom, hij weet dat hij weldra zal sterven en dat hij het koninkrijk Gods zal binnenwandelen en ooit nog eens zal terugkeren op aarde. Het is alsof Jezus een zeer effectieve placebo heeft geslikt en zo tamelijk onaangedaan kan ondergaan hoe de Romeinse soldaten met zwepen en knotsen de huid van zijn lichaam sleuren.

Degene die echt lijdt is Pontius Pilatus. Hij is ook de meest sympathieke figuur uit de film. Pontius Pilatus twijfelt, zijn vrouw zegt ,,doe het niet.'' Maar hij vreest voor een opstand en hij weet dat de keizer hem gewaarschuwd heeft: geen opstanden meer of jouw bloed zal vloeien.

Zo wordt Pontius Pilatus de man met wie we ons echt kunnen identificeren. Een opportunist, gevangen in zijn functie, maar een opportunist met een geweten. Hij is ook de mooiste man in The Passion, veel mooier nog dan Jezus.

De volstrekt onironische film van Gibson bewerkt iets ironisch: met iedere zweepslag lijkt het geluk van de Mensenzoon toe te nemen. Elke spijker brengt hem dichterbij de plek waar wij allemaal heen willen. Hij verkeert in extase.

Wij moeten ons Jezus aan het kruis voorstellen als een gelukkig mens. Wij moeten ons zijn woorden herinneren: ,,Wie zijn leven wil redden zal het verliezen.''

En zo moeten wij ons ook Mohammed Atta, vliegend boven Manhattan, voorstellen: als een gelukkig mens.

The Passion of the Christ maakt veel invoelbaar.

Terwijl Atta nog een laatste blik werpt op de kantoorslaven in de torens, moeten wij ons voorstellen dat hij gepreveld heeft: ,,Vader, vergeef het hun, want ze weten niet wat ze doen.''

`The Passion of the Christ' is vanaf 1 april te zien in de Nederlandse bioscopen.

De laatste uren van Christus én antisemitisme, én de vader van Gibson, dat laat ik me niet ontgaan