Na `Moskou' is `Brussel' geen thema

West- en Oost-Europa moeten niet alleen een economische, maar ook een intellectuele kloof overbruggen, zo bleek deze week tijdens het veertiende Praagse Schrijversfestival.

Het oude Europa discussieert met het nieuwe. ,,Jullie beseffen niet wat de Europese Unie echt is'', zegt de Oostenrijkse schrijver Robert Menasse. ,,Brussel is wat Moskou vroeger was: het centrum van een ondemocratisch systeem.''

De Tsjechische schrijfster en oud-dissidente Eda Kriseová – het nieuwe Europa – reageert: ,,Hoe kun je Brussel met Moskou vergelijken? De Russen vielen binnen met tanks, hoor. Dat geklaag over Brussel is een luxeprobleem.''

Het is in een notendop de intellectuele kloof tussen Oost en West. Tijdens de deze week gehouden veertiende editie van het Praagse Schrijversfestival, de laatste voor Tsjechië's toetreding tot de Unie op 1 mei aanstaande, werd duidelijk dat de eenwording van Europa meer zal behelzen dan alleen economie of politiek. Ook intellectueel moet een brug worden geslagen. Een hele lange zelfs.

De West-Europeaan wantrouwt Brussel en vreest voor het verlies van zijn vrije wil en identiteit. Of, zoals Menasse gechargeerd zegt: ,,De EU is in feite een vergevorderd marxistisch project, gebaseerd op economische principes, waarmee de vernietiging van nationale staten wordt nagestreefd. Dat betekent: geen soevereiniteit en geen keuzemogelijkheden. Ik weet niet of ik lid zou willen worden van zo'n club.''

,,Ik ben blij dat we lid worden van de EU'', zegt de stokoude, maar levendige Tadeusz Konwicki, zwaargewicht van de Poolse literatuur en cinema. ,,We keren terug in de Europese familie en dat is voor ons veiliger. We hoeven niet meer bang te zijn dat de Poolse staat in stukjes wordt opgedeeld of zelfs wordt vernietigd.'' De Oost-Europeaan verwelkomt Brussel, als beschermer van z'n identiteit. Niet als bedreiger.

,,Ik hoop van harte op het einde van staten'', zegt Kriseová. ,,Het concept van nationale staten heeft Europa tragedie na tragedie bezorgd, heel recent nog in Joegoslavië. Tsjechië kan niet anders dan lid worden van de EU. We kunnen natuurlijk opteren voor een alliantie met het oosten [Rusland], maar de geneugten daarvan kennen we maar al te goed van vroeger.''

Menasse haakt in. ,,Kriseová zegt: we hebben geen keus. Maar democratie gaat juist over het hebben van keuze. Ook in dat opzicht heb ik dus een probleem met de EU.'' Kriseová: ,,Hier word ik een beetje nerveus van.''

Democratie gaat uiteraard over keuze, zegt de Tsjechische oud-dissidente. Maar het gaat in de eerste plaats over persoonlijke vrijheid en veiligheid. ,,Ten tijde van het communisme hielden we elkaars handen vast, omdat we bang waren. We konden elk moment worden opgepakt. Of erger. We waren volstrekt niet bezig met identiteit of keuzevrijheid.''

Kriseová erkent dat ze het tijdens het festival beter kan vinden met Nadine Gordimer, de Zuid-Afrikaanse Nobelprijswinnares, en de Duitse dichter-essayist Hans Magnus Enzensberger, mensen die, net als zij en Konwicki, geboren zijn onder een totalitaire hemel. ,,Wij begrijpen elkaar uitstekend.'' Ze verbaast zich over de obsessie van West-Europeanen met zaken als de organisatie of het democratische gehalte van de EU. ,,Terwijl overal bommen ontploffen. Ik denk dat het terrorisme een veel groter probleem is. We leven door het terrorisme weer in angst. Daar schrik ik écht van.''

Menasse is op dreef. ,,Na de Tweede Wereldoorlog bezat Europa een duidelijke gemeenschappelijke identiteit, gebaseerd op het concept van `nooit meer'. Alle landen, ook in het Oostblok, waren druk met het bieden van sociale zekerheid aan burgers, om armoede en dus oorlog te voorkomen. En nu, aan de vooravond van de uitbreiding, lijkt Europa zijn identiteit te zijn verloren.''

,,Wat een onzin'', zegt Kriseová. ,,In het Oostblok bestond geen sociale zekerheid. Je kon elk moment en zonder reden worden opgepakt of doodgeschoten. Moet ik dat hier nog uitleggen? Het zou goed zijn als West-Europeanen wat vaker Oost-Europa opzoeken. Er valt veel te ontdekken.''

Helaas, zegt Kriseová, komt die boodschap niet goed door in West-Europa. Er is ook amper belangstelling voor Tsjechische schrijvers. ,,Het probleem is dat het denken van veel mensen gefragmenteerd is'', zegt Kriseová. Ze willen vermaakt worden, succesvol zijn. En niet te veel aan het verleden worden herinnerd.

Robert Menasse is volgens de catalogus van het festival ook `humanist', maar het woord `humaan' of `mens' komt niet in zijn betoog voor. Hij praat vooral over abstracties, zoals `Brussel'. Volgens Kriseová zijn Oost-Europeanen veel pragmatischer ingesteld: als er geen (politieke) doden vallen is een systeem in principe goedaardig. Einde discussie.

De oude Konwicki: ,,Polen heeft Europa veel te bieden, zoals echte waarden. En verfrissende ideeën. Het land bestaat eigenlijk pas weer sinds 1989. Het heeft een jong elan.''

,,Mensen die totalitarisme hebben meegemaakt, zijn naar mijn mening beter in staat om hoofdzaken van bijzaken te scheiden'', zegt Kriseová, die na de Praagse Lente van 1968 een langdurig publicatieverbod kreeg opgelegd. ,,Daarmee wil ik niet zeggen dat je het moet hebben meegemaakt. Het was geen aangename ervaring, ze heeft me de beste jaren van m'n leven gekost. Maar voor later is elke ervaring goed. Tenzij het de dood is.''