Aantjes' cirkel is rond

De uitgever had de inmiddels 80-jarige auteur Willem Aantjes om een herfstdagboek gevraagd. Zijn politieke beschouwingen `zijn bijna altijd fundamenteel van aard', vindt de uitgever. De auteur zelf, die najaar 1978, na het bekendraken van verzwegen details over de beëindiging van zijn tewerkstelling in Duitsland in de Tweede Wereldoorlog, aftrad als fractieleider van het CDA en de actieve politiek verliet, is bescheidener. Hij schrijft in zijn voorwoord dat hij zich in zijn dagboekperiode (21 september tot 20 december 2003) `soms' uitgedaagd voelde tot `meer fundamentele beschouwingen'. Bijvoorbeeld over het CDA, zijn CDA (right or wrong, my party), dat hij bezorgd in conservatieve richting ziet afglijden en dat hij oproept de A (Appèl) in zijn naam trouw te blijven.

Zou de uitgever hebben gedacht, zoals veel anderen, dat het tweede kabinet-Balkenende en het CDA als grootste regeringspartij afgelopen herfst ernstig in de moeilijkheden zouden raken? En zou hij hebben gehoopt daarvan via de erkend kritische pen van de vroegere fractieleider van de ARP en het CDA op een mooi moment een mooi verslag in de vorm van een dagboek te krijgen? Zo ja, dan is die opzet wegens gebrek aan medewerking van Balkenende en de zijnen mislukt. Bovendien: mr. Aantjes is er ook zonder dagboekopdracht de man niet naar om zijn politieke licht onder de korenmaat te houden, wat wil zeggen dat hij – voor radio en tv of in geschreven vorm – doorgaans toch al geregeld gevraagd en ongevraagd van zijn opvattingen laat blijken. Over het politieke bedrijf, over politiek en religie, religie en samenleving vooral. Over het leven in de kerken ook. Wat meebrengt dat de inhoud van de dagboeknotities de geïnteresseerde lezer nogal eens bekend zal voorkomen. Wat dan weer de vraag oproept of de uitgave van dit dagboek zo dringend was.

Wie meer wil weten over de politieke val, de loopbaan, het `binnenleven' en de geleidelijk van religieus orthodox en politiek conservatief naar religieus en politiek progressief veranderde opvattingen van de auteur kan eigenlijk beter De val van een bergredenaar, het in 2002 verschenen proefschrift van Roelof Bouwman lezen. Wat niet wegneemt dat er in Aantjes' dagboeknotities aardige anekdotes en praktische tips staan. Want niet zozeer het fundamentele maar vooral het praktische gehalte van zijn observaties valt op. Bijvoorbeeld zijn pleidooi voor een Tweede Kamer van honderd leden met niet meer, maar juist drastisch minder medewerkers om ook op die manier de Kamer tot haar hoofdtaak – het controleren van de regering – te dwingen en te voorkomen dat zij verstrikt raakt in meer of minder modieuze detailzucht. Als oud-parlementariër waarschuwt Aantjes er ook voor een premier (Balkenende) of een minister (Zalm) als partijleider te zien. Daarvoor kunnen landsbelang en partijbelang te veel botsen, vindt hij.

Hoe moeilijk het kan zijn om het politieke primaat van de fractieleider tegenover een premier door te zetten, zal Aantjes zich trouwens nog herinneren uit 1973. Toen hielp hij als ARP-fractieleider de weg vrijmaken voor het ontstaan van het kabinet Den Uyl, tegen de zin van een groot deel van de ARP en de daar populaire demissionaire ARP-premier Biesheuvel. Aantjes had het daarmee destijds in zijn partij maandenlang heel moeilijk. Dat hij nu zijn dagboeknotities opdraagt aan de nagedachtenis van dezelfde Biesheuvel wijst erop dat hij ook die cirkel wil sluiten.

Willem Aantjes: Maar de meeste van deze is de A. De Prom, 192 blz. €14,50