Al-Qaeda-verdachten niet in het vergeetboek

Het Amerikaanse Hooggerechtshof buigt zich volgende maand over `Guantánamo Bay'. In Londen zijn advocaten van de gevangenen bijeen voor overleg.

Gepassioneerd spreekt majoor Michael Mori, advocaat van een van de Al-Qaedaverdachten die door de Verenigde Staten worden vastgehouden op de marinebasis Guantánamo Bay, over ,,waarheid, gerechtigheid en the American way''. Om daaraan in één adem toe te voegen dat ,,dit rechtssysteem niet is opgericht om zelfs maar de schijn van een eerlijk proces op te houden''.

Majoor Mori, zelf in dienst van het Pentagon, doelt op de `militaire commissies' die in opdracht van de Amerikaanse president Bush zijn opgericht om de 610 verdachte Al-Qaeda- en Talibaanstrijders die sinds januari 2002 worden vastgehouden op Guantánamo Bay te berechten. ,,Ze zijn niet opgericht om onschuld of schuld te bepalen. Er is niet het evenwicht dat het normale Amerikaanse recht kent, geen onafhankelijke rechter en geen mogelijkheid tot beroep.''

Mori, een jonge, potige marinier, ziet het als zijn taak te spreken over de ,,oneerlijke gang van zaken'', ook al wordt dat binnen het Pentagon niet gewaardeerd. Op dit moment is hij in Londen voor een ontmoeting met andere advocaten die Guantánamo-gevangenen verdedigen. Sommigen zijn net als de majoor door het Pentagon aangewezen, anderen hebben zich vrijwillig opgeworpen uit afschuw voor de afbraak van burgerrechten. De afgelopen twee jaar hebben ze vooral via e-mail en telefoon contact gehad, maar nu het Amerikaanse Hooggerechtshof zich volgende maand over Guantánamo Bay buigt, is een ontmoeting noodzakelijker geworden.

Het hof zal bepalen of de marinebasis onder de jurisdictie van Amerikaanse rechters valt. Zo ja, dan betekent dit dat de buitenlanders die gevangen worden gehouden op Guantánamo Bay daartegen in beroep mogen gaan via het Amerikaanse rechtssysteem, en na berechting door een militair tribunaal ook bij Amerikaanse civiele rechtbanken in beroep kunnen gaan. Volgens het Witte Huis is het Amerikaanse recht niet van toepassing op de van Cuba gehuurde basis.

,,We hadden nooit verwacht dat het Hooggerechtshof de zaak zou bekijken'', zegt Michael Ratner, directeur van het in New York gevestigde Center for Constitutional Rights (CCR). Het CCR heeft namens twaalf Koeweiti, twee Britten, en twee Australiërs de zaak aangespannen. ,,Het leek, zeker in een verkiezingsjaar, weinig kans van slagen te hebben.'' Hij lacht: ,,Dat moet de regering ook hebben gedacht. Ook zij verwachtten niet dat het Hooggerechtshof de zaak in behandeling zou nemen.'' ,,In een transparante poging de zaak te ondermijnen'' heeft de Amerikaanse regering volgens Ratner de twee Britten vrijgelaten en zijn er geruchten dat ook de Koeweiti vrijkomen.

Ratner coördineert de samenwerking tussen de advocaten van de gevangenen. Liefkozend noemt hij de anderen de `Orde van Guantánamo Bay'. Hij heeft, zo vertelt hij, zelfs een honkbalpet met die woorden. Hij kreeg het van Eugene Fidell, deskundige in de militaire rechtspraak en advocaat van de imam van de basis die werd gearresteerd op verdenking van spionage.

:pagina ]

Het `team' wordt verder gevormd door Clive Stafford Smith, een Britse advocaat die normaal in de Amerikaanse staat Arizona terdoodveroordeelden verdedigt, Louise Christian, die twee Britten op Guantánamo Bay vertegenwoordigt, de Australiër Stephen Kenny, die niet alleen een Australiër verdedigt maar ook majoor Mori bijstaat, en ,,tientallen anderen'', onder wie ook voormalige Amerikaanse krijgsgevangenen.

De advocaten zeggen mee te werken vanwege ,,het principe''. Ongeacht of de mannen terroristen zijn en de Amerikaanse regering van nuttige informatie hebben voorzien - zoals inlichtingendiensten eerder deze week vertelden aan The New York Times – is het ,,ontstellend dat ergens op deze wereld mannen al tweeënhalf jaar vastzitten zonder te zijn aangeklaagd'', zegt Stafford Smith. ,,Er mag geen enkele plek op de wereld een wets-vrij zijn'', meent Ratner. De VS beschouwen de Guantánamo-gevangenen als `illegale strijders' en vinden dat ze het recht hebben hen voor onbepaalde tijd en zonder aanklacht vast te houden. `Illegale strijders' hebben, anders dan krijgsgevangenen die onder de Geneefse Conventies voor oorlogsrecht vallen, geen recht op juridische bijstand of familiebezoek. Geïsoleerde gevangenschap voorkomt volgens de VS nieuwe aanslagen.

Stafford Smith: ,,In Groot-Brittannië kennen we de Magna Carta [document uit 1215 dat de rechten van burgers garandeert en waarop de Amerikaanse grondwet is gebaseerd, red.]. Artikel 39 zegt dat de koning mensen niet zo maar in de gevangenis kan stoppen zonder proces.'' Ratner: ,,En dat is wat mijn regering nu juist wel doet.''

Ze zijn tot nu toe vooral bezig geweest met het vaststellen wie de gevangenen van Guantánamo Bay zijn. Het Pentagon heeft nooit de namen van de 610 gevangenen vrijgegeven. De advocaten hebben, met hulp van mensenrechtenorganisaties en journalisten, de identiteit van 282 van hen vastgesteld. Van de anderen is slechts bekend uit welk land ze komen. Het overgrote deel van de Guantánamo-gevangenen is Afghaan of Pakistaan.