IJskoude schoonheid

In het Teylers Museum is een tentoonstelling over expedities naar Antarctica. De Nederlandse inbreng is gering.

Het is een machtig gezicht, de schrijver van een jongensboek had het niet spannender kunnen bedenken: een man zit op de punt van de boegspriet van een zeilschip. Het is de Endurance, het befaamde schip waarmee Ernest Shackleton tussen 1914 en 1917 de langdurige reis naar Antarctica, de Zuidpool, maakte. Aan boord bevond zich fotograaf Frank Hurley die met een cinematografische camera kon zorgen voor bewegende beelden.

Het schip breekt met grote kracht door ijsvelden. Eerst is de vlakte onder en voor de boegspriet stralend wit, zo ongerept dat elke menselijke ingreep een misdaad lijkt. Er springen barsten en scheuren in het ijs als zwarte bliksemschichten. De Endurance is weer een paar meter verder op weg naar de magnetische Zuidpool, die schip noch bemanning ooit bereiken. In januari 1915 raakt het schip bekneld in het pakijs. De manschappen moeten het schip verlaten. Bij wijze van afscheid neemt fotograaf Hurley nog één foto. Torenhoog pakijs stapelt zich op rondom het schip, waarvan alleen de boegspriet en de tuigage in de zwarte nacht steken. Door de belichting hangt er een spookachtige sfeer rondom het schip; de zeilen zijn opgerold, het want geweven van zilverdraad. De foto lijkt wel een negatief.

Maar de Zuidpool is geen spannend jongensboek, zeker niet in de eeuwen van de grote ontdekkingsreizen. Geen enkel museum in Nederland heeft ooit aandacht besteed aan de Zuidpool, totdat nu Teylers Museum in Haarlem de tentoonstelling Extreem! Overleven op Antarctica heeft geopend. Antarctica is niemandsland, er heerst geen soeverein bestuur. In de loop van de eeuwen heeft het een opzienbarende geschiedenis gekend. Naar symmetrie met de Noordpool bedacht Aristoteles ver voor Christus dat er ook een Zuidpool moest zijn, dat hij Antarctica noemde want Arctica ofwel Grote Beer was voor het noorden gereserveerd. Dit gebied riep onder de benaming Zuidland paradijselijke fantasieën op over gelukkige mensen die baadden in de weelde van nietsdoen.

De werkelijkheid bleek anders, grimmig en levensgevaarlijk. Antarctica is, in tegenstelling tot de Noordpool, land bedekt met ijs. De grote onruststoker in de paradijselijke dromerijen was de Brit James Cook die in 1772 op pad werd gestuurd. Een jaar later kruiste hij als eerste de Zuidpoolcirkel en vervolgens volgde hij de rand van het pakijs. Hij ontdekte puin op de berghellingen, dus de Zuidpool bestond uit land. Hoe dieper Cook doordrong in dit onherbergzame, reusachtige paradijs van ijs, feeërieke lichtval en tienduizenden pinguïns, des te meer raakte hij erdoor gefascineerd. Cook heeft de Zuidpool helemaal gerond.

Er is daarginds een Ile d'Anvers, Baie de Flandres. In tegenstelling tot Nederland heeft België zich vroeger terdege geïnteresseerd voor het Zuidpoolgebied. In 1897-1899 drong de Belgica, onder leiding van luitenant De Gerlache, het pakijs in. Met de overwintering die volgde zette De Gerlache de toon voor latere onderzoeken: eerst overwinteren om 's zomers de aanval naar de magnetische pool in te zetten. Aan boord bevond zich de Noor Roald Amundsen, die op 14 december 1911 als eerste de Zuidpool bereikte.

In een vrieskist op Extreem! bevindt zich een Nederlandse bijdrage van recente datum. Ons land deed mee aan boringen naar kernijs op grote diepte. De ijsstaaf die er ligt, prachtig rond, glad en doorschijnend, is 9.000 jaar oud.

Op de klemmende vraag wie als eerste de Zuidpool heeft aanschouwd geeft Extreem! een afdoende antwoord. Dat moet de Nederlandse schipper Dirck Gerritsz zijn geweest aan boord van Het Vliegend Hert in 1599. Door averij waren ze zover afgedreven dat ze in het zuiden een `hoog bergachtig land, vol sneeuw, zagen, als het land van Noorwegen, heel wit bedekt'. Maar Het Vliegend Hert is verder gezeild, Gerritsz is niet aan land gegaan. Anders zou Antarctica misschien nu wel The Gerritsz Pole heten.

Extreem! Teylers Museum, Spaarne 16, Haarlem. T/m 13/6. www.teylersmuseum.nl