Eerste fakkeltocht was propagandastunt nazi's

In Griekenland begint morgen de langste fakkeltocht uit de olympische geschiedenis. Het olympisch vuur wordt door 3.600 mensen over de vijf continenten gedragen.

In het stadion van het oude Olympia wordt morgen de vlam verwekt waarmee op vrijdag 13 augustus het olympische vuur in het stadion van Athene wordt aangestoken. Volgens de oude Grieken schenkt de godin Hestia dit vuur, want deze zus van oppergod Zeus is de godin van de huiselijke haard. Priesteressen in witte toga's steken door middel van door spiegels gebundelde zonnestralen enkele takken in het stadion van Olympia in brand en deze vlam wordt via een fakkel levend gehouden. Dit ritueel zal via televisiebeelden aan de hele wereld worden getoond. Minder bekend is de oorsprong van het ontsteken van de olympische vlam en de fakkelestafette van het heilige veld naar het stadion waar de openingsceremonie wordt gehouden.

In de Oudheid werden de Olympische Spelen aangekondigd door speciale boodschappers – de zogenaamde spondophoroi – die alle steden in de Griekse wereld lieten weten dat de wedstrijden in Olympia aanstaande waren. Na het bezoek van deze mannen was de `heilige wapenstilstand' (ekecheiria) van kracht. Dat betekende dat de oorlogen moesten worden gestaakt en dat er geen gewapende mannen in de richting van Olympia mochten reizen. Dit staakt-het-vuren gold tot na afloop van de Spelen in Olympia.

De tegenwoordige fakkeltocht is een afgeleide van de tocht van de spondophoroi, maar het olympische vuur bestond in de Oudheid niet in de functie die het nu heeft. Er werd op initiatief van de baron Pierre de Coubertin in 1928 bij de Olympische Spelen te Amsterdam voor de eerste keer in het stadion een vuur gestookt om in de wijde omtrek aan te kunnen geven dat er wedstrijden werden gehouden. Het vuur uit de schaal boven de marathontribune moest de verbondenheid van de wereldbevolking symboliseren maar viel tijdens de Spelen nauwelijks op. Er werd internationaal bijna geen aandacht aan besteed.

Het ontsteken van de `heilige' vlam in Olympia en de daaropvolgende fakkeltocht naar de olympische stad zijn een vondst van de organisatoren van de beladen Olympische Spelen in Berlijn in 1936. De zogenaamde vredesmissie van spondophoroi werd misbruikt als propagandastunt. De Olympische Spelen hadden vooral een promotionele functie voor het Duitse Rijk van Hitler.

Medeorganisator Carl Diem, zelf als hardloper aan twee Spelen deelnam, bedacht deze tocht met een fakkel van Olympia naar Berlijn over meer dan drieduizend kilometer langs de steden Sofia, Boedapest en Wenen. Op deze manier kon het Duitse Rijk al enkele maanden voor de aanvang van de Spelen pronken met de organisatie en internationale aandacht verwerven voor de Spelen van 1936.

Diem wilde op het veld van het stadion in Olympia een `goddelijk' vuur ontbranden en deze in een vlam vatten en vervolgens naar Berlijn vervoeren. Zogenaamd was dit dan het vuur van de godin Hestia. Diem kreeg veel medestanders voor zijn plan en mocht het meteen uitvoeren. Het heilige veld van Olympia werd in deze periode blootgelegd door Duitse archeologen en dus was er sprake van een extra Duitse tintje. Met door Carl Zeiss geleverde spiegels werd uit het zonlicht het vuur verkregen en deze werd gevangen in een ijzeren vlammenhouder, die werd ontworpen door Friedrich Krupp. Meer dan 3.300 estafettelopers werden ingeschakeld om de fakkel vanuit Olympia in Berlijn te krijgen. Ze liepen gemiddeld een kilometer met de vlam.

Overal zorgde de olympische fakkelloop voor opwinding. Ten slotte stonden twintigduizend mensen langs de weg toen de fakkel eindelijk de Duitse hoofdstad werd binnengebracht. De laatste lopers voldeden aan de idealen van arische leer en waren zonder uitzondering gespierde blonde jongemannen. Fritz Schilgen, een weinigzeggende hardloper op de 1.500 meter, ontstak het olympische vuur in Berlijn.

Alle details van het ontsteken van het vuur in Olympia en van de tocht werden op film vastgelegd door Leni Riefenstahl. Deze ceremonie maakte een enorme indruk op de wereldgemeenschap, die voor de rest walgde van de pro-Hitler manifestaties tijdens deze Spelen. In 1948 werd besloten dat het ontsteken van het olympische vuur na een fakkeltocht een vast programmapunt van de Olympische Spelen zou worden, omdat het de verbroedering van de wereldbevolking symboliseert.

De tocht heeft tegenwoordig ook een commerciële functie. De fakkel zal dit keer in bijna vijf maanden over vijf werelddelen worden vervoerd en komt langs alle 21 steden die de Zomerspelen organiseerden. Overal trekt de tocht veel sponsors aan en naar verluidt levert die alleen al veertig miljoen euro op voor de organisatoren.

Jurriaan van Wessem is auteur van het boek `De kampioenen van Kroton' Uitgeverij de Leguaan (2003).