Bewogen en begaan

Zij heeft zich altijd `vooruitstrevend' gevoeld en haar leven lang geprobeerd om niet ouderwets of conservatief te worden of te worden gevonden. Deze kenschets van Juliana zelf, in een televisie-interview uit 1987, typeert misschien nog het beste het persoonlijke stempel dat Juliana als koningin en prinses op het openbare leven heeft gezet. Zij werd opgevoed in de traditie van het stijve negentiende-eeuwse koningschap, leidde een geïsoleerde jeugd en maakte pas als student en later als verloofde van Bernhard kennis met de buitenwereld. Als voorbeeld had zij haar moeder, de monumentale, om niet te zeggen dominante Wilhelmina, die als een vorstin boven het volk bewondering afdwong. Juliana, een meer bescheiden, als kind verlegen persoonlijkheid, stapte de samenleving binnen, liet zich `mevrouw' noemen en ging op zoek naar de medemens, desgewenst op de fiets.

Daarmee had Nederland tussen 1948 en 1980 een koningin die, tussen alle politieke kwesties, culturele revoluties en constitutionele crises door, voor iedereen herkenbaar en zichtbaar was. Zij was geïnteresseerd in verandering en vooruitgang en kon zich zo aanpassen aan de grote maatschappelijke bewegingen van haar tijd – van dekolonisatie tot provo. Zij was letterlijk begaan met het volk en het volk op zijn beurt met haar. De band was ronduit hartelijk en familiaal. Juliana wilde ten diepste tussen de gewone mensen staan en was oprecht bekommerd om het lot van mensen in moeilijke omstandigheden. Zij straalde op een onnadrukkelijke manier een streven naar alledaagsheid uit dat het sterk veranderende Nederland van na de oorlog dan ook grote diensten bewees. Zij was de koningin van iedereen, ook van diegenen die haar, in een ooit geruchtmakende satirische uitzending, op televisie spruitjes lieten schoonmaken.

Juliana was een politiek zelfbewust lid van de regering, die als staatshoofd niet schroomde zich te verzetten tegen de executie van de Duitse oorlogsmisdadiger Lages. Mede dankzij haar principiële houding mocht hij blijven leven. Zo waren er meer voorbeelden, waarin Juliana een eigen accent zette in het politieke leven. Tijdens een bezoek aan de Verenigde Staten begin jaren vijftig hield zij, ondanks een klimaat van grote politieke onverdraagzaamheid, pleidooien voor vreedzame coëxistentie, ontwapening en harmonie. Het werd door de politieke klasse met gefronste wenkbrauwen ontvangen en haar vervolgens vergeven. Het bevlogen linkse kabinet-Den Uyl is mede door haar positieve houding tot stand gekomen, zo wordt aangenomen.

Koningin Juliana was gericht op verzoening, ethisch ingesteld en religieus geïnspireerd. Zij vatte haar staatsrechtelijke taak op als een hogere roeping. Zij was ook een harde werker en een sterke persoonlijkheid, die zich tijdens crises niet uit het veld liet slaan. Koppigheid is een karaktertrek in haar optreden die menige ex-minister of premier uit haar regeringsperiode heeft ervaren.

Met haar overlijden verdwijnt de eerste `moderne' koningin van Nederland van het toneel. Zij ontdeed het koningschap van een groot deel van zijn ouderwetse protocol, ging mee in de ontmythologisering van het gezag en bleek door haar houding een democratische persoonlijkheid. Zij overleefde de constitutionele crises (Hofmans, Lockheed) gemakkelijk, door het grote aanzien dat dankzij haar het Huis van Oranje en de monarchie in het naoorlogse Nederland had verworven.