Wachtlijst bij de jeugdpsychiater? Dan maar een pil

Artsen schrijven regelmatig antidepressiva voor aan kinderen, al dan niet onder druk van hun ouders. Uit onderzoek blijkt dat deze middelen bij kinderen niet of nauwelijks effect hebben en zelfs kunnen leiden tot zelfmoord. Groot-Brittannië deed de pillen in de ban. Nederland wacht af.

Ook in Nederland slikken kinderen steeds meer antidepressiva, zegt ontwikkelingspsycholoog Cees de Wit. ,,Kinderpsychiaters, maar ook huisartsen, schrijven de laatste tien, vijftien jaar steeds vaker antidepressiva voor aan kinderen onder de twaalf. Er is geen landelijke registratie, maar elke apotheker zal het bevestigen.''

Cees de Wit doet al 25 jaar onderzoek naar depressie bij kinderen en pubers aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Depressieve kinderen, zegt hij, zijn intens somber en kunnen niet meer blij zijn. Ze zijn lusteloos en ongemotiveerd. Niet een paar uur, maar gedurende weken of maanden. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat depressie onder kinderen de afgelopen dertig jaar flink is toegenomen. Ongeveer één procent van de kinderen onder de vier jaar is volgens deze onderzoeken depressief. Bij kinderen op de basisschool gaat het, blijkt uit zowel Nederlands als Amerikaans onderzoek, om twee procent. Bij kinderen tussen de twaalf en achttien jaar lijdt drie tot acht procent aan een depressie – in Nederland 30.000 tot 80.000 jongeren.

Je hoort steeds vaker dat antidepressiva voor kinderen niet ongevaarlijk zijn.

,,We weten niet wat de langetermijneffecten van het gebruik van antidepressiva zijn op de ontwikkeling van het centrale zenuwstelsel van kinderen. Uit onderzoek blijkt dat bepaalde soorten antidepressiva het risico op suïcidaal gedrag vergroten. Ik ben voor grote voorzichtigheid bij het voorschrijven van medicijnen. Vooral omdat psychotherapie net zo effectief blijkt en de oorzaak kan oplossen. Met behulp van een pet-scan, een doorsnede-foto van de hersenen, kun je zien dat psychotherapie hetzelfde effect heeft op de hersenen als medicijnen.''

Waarom worden antidepressiva dan nog voorgeschreven?

,,Een huisarts heeft soms geen andere oplossing als hij ziet dat een kind jeugdpsychiatrische hulp nodig heeft, maar weet dat daar een lange wachtlijst voor is. Zeker als hij merkt dat het gezin er ernstig onder lijdt, zal hij vaak kiezen voor medicijnen. Soms wordt medicatie voorgeschreven zodat andere therapieën beter kunnen aanslaan. Overigens is het voorschrijven van antidepressiva wel onomstreden, ook bij kinderen, bij steeds terugkerende depressies of depressies met psychotische kenmerken. Dan moet het gewoon.''

Dringen ouders erop aan dat hun kind antidepressiva krijgt?

,,Dat komt regelmatig voor, ik zie het ook in mijn praktijk. Ouders zien medicijnen, soms onbewust, als een makkelijke oplossing voor de problemen. De oorzaak van de depressie ligt bijna nooit alleen bij het kind, ook de ouders moeten actief meewerken aan de therapie. Ze moeten praten over verdriet van vroeger en nu en ze worden gewezen op hun eigen falen. Dat is natuurlijk veel pijnlijker dan het slikken van een pilletje.''

Uitlachen

De toename van het aantal kinderen met depressie is deels te verklaren, zegt De Wit, doordat artsen alerter zijn op de symptomen. ,,Toen ik met mijn onderzoek begon, werd ik vaak uitgelachen. Depressie bij kinderen kwam niet voor. En een sombere bui hoorde nu eenmaal gewoon bij de puberteit. Daar komt langzaam verandering in.'' Toch wordt depressie bij kinderen en jongeren volgens De Wit vaak nog niet gezien of ontkend. Dat is verschrikkelijk voor een kind, zegt hij. Kraamzorg, huisartsen en consulatiebureau-artsen zouden getraind moeten worden op het vroegtijdig herkennen van depressie, vindt De Wit. ,,Hoe eerder het wordt onderkend, hoe groter de kans is op herstel. Als dat niet gebeurt, kan de depressie jarenlang duren of in de puberteit of nog later alsnog in alle hevigheid naar buiten komen.''

Is depressie ook geen modeziekte?

,,Dat geloof ik niet. In de volksmond lijdt het begrip `depressie' onmiskenbaar aan inflatie. We zeggen al snel dat we ons `depri' voelen. Maar met de diagnose `depressie' zijn artsen en psychologen heel voorzichtig, zeker bij kinderen.''

Kan een baby al depressief zijn?

,,Ja. Depressieve baby's zullen vaak ontroostbaar huilen en slecht groeien. Op den duur worden ze apathisch. Maar baby's met een voedselallergie huilen ook veel en groeien ook slecht. Andere oorzaken moeten eerst uitgesloten worden.''

Hoe uit een depressie zich bij kinderen?

,,Een kind onder de twaalf jaar zal zelden een suïcidepoging doen. Wel zijn depressieve kinderen van die leeftijd treurig en lusteloos. Vanaf een jaar of vijf vaak in combinatie met gedachten van schuld en slechtheid en vage lichamelijke klachten. Speltherapeuten kunnen een depressie herkennen aan het spelgedrag. Als je die kinderen overhaalt om toch een verhaaltje te spelen, bijvoorbeeld ziekenhuisje, sturen ze aan op een negatieve afloop. Terwijl gezonde kinderen dat niet snel zouden doen.

,,Depressieve pubers zijn somber, ze kunnen niet meer van dingen genieten, ze hebben negatieve gedachten over zichzelf en over de toekomst en ze zijn nergens meer in geïnteresseerd. Jongens gedragen zich vaker agressief en onaangepast. Vaak ook proberen ze hun depressie te verbergen door promiscue gedrag, spijbelen, gokken en stoerdoenerij. Meisjes trekken zich eerder terug en hebben vage lichamelijke klachten zoals buikpijn, hoofdpijn en misselijkheid. Soms doen ze een suïcidepoging. Het is van levensbelang om dat heel serieus te nemen en niet af te doen als aandachttrekkerij, want dan doen ze het nog een keer. En dan lukt het vaak wel.''

Horen sombere stemmingen niet juist ook bij de puberteit?

,,Jazeker. Niet elke sombere puber heeft een depressie. Maar we moeten ook oppassen met bagatelliseren. Een langdurige sombere stemming waardoor iemand niet meer goed functioneert, is ook in de puberteit niet normaal.''

Wat is de oorzaak van depressie bij kinderen?

,,Dat verschilt per kind. Het kan genetisch bepaald zijn; als vader of moeder depressief was of is, hebben hun kinderen een grotere kans een depressieve stoornis te ontwikkelen.

,,Een kind kan ook depressief worden door ervaringen. Dat zijn bijna altijd ervaringen waarbij de eigenheid van het kind, zijn behoeften en mogelijkheden, ondergeschikt worden gemaakt aan die van iemand anders. Dat kunnen hele extreme gebeurtenissen zijn van mishandeling of seksueel misbruik. Daarbij is het heel duidelijk dat de dader zijn belangen boven die van het kind stelt. Maar ik kom in mijn praktijk ook tal van subtielere oorzaken tegen. Ik zie bijvoorbeeld depressies bij kinderen van wie een broertje of zusje ernstig ziek is. Alle aandacht van de ouders gaat natuurlijk naar het zieke kind. Het andere kind kan zich daardoor onbelangrijk gaan voelen. Een ander voorbeeld: als de vader tijdens de zwangerschap is overleden en de moeder door haar diepe rouw niet in staat is goed voor haar kind te zorgen, kan zo'n kind ook een depressie ontwikkelen.

,,Bij oudere kinderen zie je vaak dat ze niet aan de verwachtingen van hun ouders voldoen. Sommige ouders, merk ik in mijn praktijk, zijn heel expliciet en zeggen tegen hun kind dat het er niet had moeten zijn. Of ze zeggen herhaaldelijk: `Ik krijg altijd hoofdpijn van je.'

,,Veel vaker is de kritiek bedekter. De kinderen voetballen niet zo goed of halen niet zulke mooie cijfers op school als de ouders zich hadden voorgesteld. De ouders zijn teleurgesteld. Dat hoeven ze echt niet hardop te zeggen. Kinderen voelen feilloos aan dat ze tegenvallen of alleen lief gevonden worden als ze goed presteren en kunnen daar heel somber van worden. Ook bij kinderen die ernstig gepest worden op school komen depressies voor. In al deze voorbeelden voelen de kinderen zich ernstig beknot.''

Kunnen baby's zich al beknot voelen?

,,Stel, een moeder krijgt een postnatale depressie en heeft daardoor weinig ruimte en aandacht voor haar kind. Haar baby komt liefde en koestering tekort en voelt dat zijn positie ondergeschikt is aan moeders leed. Zo'n baby kan depressief worden. In deze periode zijn de hersenen en de zenuwbanen zich nog volop aan het ontwikkelen. Als het kind zich dan doodongelukkig voelt, loopt die ontwikkeling gevaar.''

Gaza-strook

Amerikaanse onderzoekers denken, zegt De Wit, dat de toename van depressie, ook onder volwassenen, te maken heeft met ontwikkelingen in de maatschappij. Want, zo stellen die onderzoekers, genetisch is de mens de afgelopen vijftig jaar niet veranderd, dus dat kan de oorzaak niet zijn. Wel zijn we de laatste decennia steeds individualistischer geworden, we zijn gericht op de eigen wensen, behoeften en ontplooiing. Daardoor worden zijn mensen ook meer op zichzelf aangewezen. De Wit: ,,Als mensen zich heel sterk verbonden voelen met elkaar, komt depressie minder vaak voor. Ik heb gewerkt in vluchtelingenkampen in de Gaza-strook. Ik verwachtte daar veel depressiviteit. Het tegendeel was waar. Door de dreiging van buitenaf nam het gevoel van onderlinge verbondenheid sterk toe. Dat gaat depressie tegen.''