`Turkije in EU stimuleert integratie'

Ook de ruim 340.000 Turken in Nederland wachten gespannen af of de EU-landen met Ankara gaan onderhandelen over aansluiting van Turkije bij de Europese Unie.

Volksverhuizers. Zo voelen de meeste Turken in Nederland zich nog steeds, zegt Haci Karacaer, directeur van de Turkse moskeevereniging Milli Görüs. ,,Ook al heeft menigeen ondertussen een Nederlands paspoort.'' Dat is volgens hem ook de reden dat de Turkse gemeenschap op 3 april groots gaat vieren dat veertig jaar geleden het Wervingsverdrag tussen Nederland en Turkije werd gesloten, waardoor Nederlandse bedrijven gastarbeiders uit Turkije konden halen. Volgens Karacaer zou de viering helemaal niet moeten gaan over de relatie Nederland-Turkije, maar over burgerschap. ,,Wij zijn ondertussen burgers van dít land.''

Karacaer verwacht dat als de Europese Unie eind dit jaar besluit tot onderhandelingen over Turkije's toetreding ,,de emotionele afstand'' tussen Turkije en Nederland eindelijk kleiner wordt. ,,We behoren dan tot dezelfde gemeenschap.'' Ook Nebahat Albayrak, Kamerlid voor de PvdA en van Turkse origine, denkt dat ,,die acceptatie, het idee dat we erbij horen, een stimulans voor de Turken is om te integreren in Nederland''. Volgens haar vreest met name de eerste generatie – ,,die van mijn ouders'' – dat ze Nederland kunnen worden uitgezet omdat ze moslim zijn. ,,Dat gevoel van onveiligheid wordt minder als blijkt dat het gematigde, islamitische Turkije bij de EU komt.''

,,Die erkenning is gevoelsmatig zeker belangrijk'', beaamt Oktay Mutlu. Tot 1996 was hij tandarts in Heemstede en voorzitter van de Stichting Medische Samenwerking Nederland Turkije. Nu heeft hij een im- en exportbedrijf in Haarlem. Mutlu: ,,Maar het belang van de onderhandelingen is groter dan dat. Als Turkije bij de Unie komt, zegt Brussel feitelijk dat religie niet zo belangrijk is. Dat het zeker geen reden mag zijn voor de huidige polarisatie tussen allochtonen en autochtonen. Dat vind ik winst.''

Erik Jan Zürcher, hoogleraar Turkologie aan de Universiteit Leiden, is het met Mutlu eens. ,,Het behoeft dus niet noodzakelijkerwijs tot een clash of civilisations te komen tussen het Oosten en het Westen, tussen islam en christendom. Dat is grosso modo wat de meerderheid van de Turken denkt. Het seculiere Turkije bewijst immers al dat islam en democratie wel degelijk met elkaar zijn te verenigen. De toetredingsonderhandelingen zullen worden opgevat als een bevestiging van dat gelijk.''

Mutlu, maar ook Albayrak, verwacht bovendien dat dan een remigratiestroom naar Turkije op gang zal komen. ,,De Turkse economie krijgt een belangrijke impuls'', denkt Mutlu. ,,Dat stimuleert, nu het economisch minder goed gaat in Nederland, tweede en derde generatie Turken om na te denken over terugkeer. Mijn zoon heeft al plannen in die richting.'' Zürcher is sceptisch over terugkeer. ,,Dat zagen we wel gebeuren na de toetreding van zuidelijk lidstaten als Spanje, Griekenland en Portugal, maar die kregen veel subsidie uit de Europese structuur- en landbouwfondsen. Dat geld is nu op. Turkije zal zich economisch zelf moeten ontwikkelen.'' Zürcher schat dat net als in Turkije ook in Nederland zo'n 70 procent van de Turken voorstander is van aansluiting bij Europa.

Het seculiere Turkije werd in 1949 lid van de Raad van Europa, in 1952 van de NAVO. Sinds 1963 is het geassocieerd lid van de EU. In 1987 vroeg Ankara het volledige lidmaatschap aan. De tegenstanders beroepen zich op hun godsdienst of voeren nationalistische redenen aan. Ze kunnen zich moeilijk verenigen met het idee dat het eens zo grote en invloedrijke Ottomaanse rijk, waaruit Turkije is voortgekomen, opgaat in Europa. Een van hen is Abdulkadir Özturk, die een buurtwinkel heeft in het Amsterdamse wijk Bos en Lommer. ,,Wij hebben een ander geloof'', zegt hij. Özturk weigert, ook al wordt het hem vaak gevraagd, alcohol te verkopen. ,,Dat is tegen mijn geloof.''

In de wijk wonen nauwelijks Turken en Marokkanen. De clientèle bestaat grotendeels uit Nederlanders. Op de vraag van een oudere klant wanneer hij weer aardappelen binnenkrijgt, antwoordt hij: ,,Buurvrouw, die komen aan het eind van de middag.'' In rap tempo somt Özturk, die in 1991 vanuit Centraal-Turkije als huwelijksbruidegom naar Nederland kwam, de namen op van de soorten aardappels die hij heeft besteld. ,,Het gaat economisch goed met Turkije'', meent hij, ,,terwijl de economie in Europa krimpt. Ook mijn inkomen hier slinkt.'' Om die reden wil Özturk terug naar Turkije.

,,Die verhalen horen we al dertig jaar'', zegt Zürcher. ,,Waarom gaan ze dan niet? Omdat de welvaart in Nederland groter is dan in Turkije.'' Zürcher verwacht dat het vrije verkeer van personen het meest heikele punt zal worden en dat een lange overgangsperiode zal worden afgesproken.

Ali Yavus is eigenaar van ETT-Telecom. Hij woont nu ruim twintig jaar in Nederland. Hij is er nog niet van overtuigd dat Turkije écht tot Europa wil behoren. ,,Als gevolg van de privatisering en de liberalisering van de Turkse telecomsector kom ik alleen maar conflicten tegen. Zelfs wij, Turken in Europa, krijgen nauwelijks toegang tot de Turkse telecommarkt. Het land is economisch nog lang niet op orde. De wens van de regering in Ankara om toe te treden tot Europa is vooral een politieke show.''