Kwaliteitseis voorkomt teloorgang Bildungsideal 1

1In de reactie van Jos de Mul (NRC Handelsblad, 11 maart) op het te verwelkomen artikel van Cyrille Offermans (6 maart) over de teloorgang van het Bildungsideal ontbreekt een bij het onderwerp passende kwaliteitseis. Als studenten in staat zijn tot het leveren van werkstukken van een kwaliteit die, aldus De Mul, ,,vaak uitstekend'' is, dan zegt dat op zichzelf weinig over hun eruditie. Evenmin stelt mij gerust dat in het studiehuis ,,nog heel wat samenhangende kennis van geschiedenis en cultuur'' aan te treffen zou zijn. Het eenzijdig benadrukken van het belang van ,,kritisch reflecteren op de samenleving'' zit hier een kwaliteitseis in de weg. Twee historische notities, betreffende een kwaliteitsselectie en een daarmee te combineren kritische instelling, zou ik hierbij willen maken.

Een der bekendste verdedigingen van het Bildungsideal vinden we nog steeds in de stelling van Matthew Arnold studenten niets minder te willen bieden dan ,,the best that has been said and thought''. Arnolds doel hierbij was het `humaniseren van kennis'. Daartoe wilde hij niet alleen klassieke, literaire werken inzetten, maar (zie zijn voordracht `Literature and science' uit 1885) ook grote uitvinders als Copernicus, Galileo, Newton en Darwin.

Op dit moment gelden niet meer de theologische en functionalistische bezwaren uit Arnolds tijd als belangrijkste hindernissen op weg naar een literaire- en een grote-namen canon. Het `anti-autoritaire' wantrouwen tegenover zaken als verplicht ,,reproduceren van rijtjes jaartallen'' is daarvoor in de plaats gekomen. Het best denkbare voorbeeld van de stelling dat het aanbod van `the best' et cetera geen kritische reflectie uitsluit, vinden we bij Erasmus. Niet alleen demonstreren werk en leerlingen van deze humaniora-gigant een genuanceerder beeld, ook heeft Erasmus zich hier meermalen zelf over uitgelaten. Zo stelde hij aan het eind van zijn Ciceronianus, overigens in lijn met opvattingen uit de Oudheid (ik parafraseer): ,,Langdurige omgang met een klassiek voorbeeld vereist een scherp oordeel en moet ten slotte een kritische instelling meebrengen.''