Koningsdrama in het rijk van Disney

De topman is omstreden, de pretparken zitten in moeilijkheden, de films lopen niet zo goed en bij de tv-programma's blijven publiekssuccessen uit. ,,Disney is een onbestuurbaar schip.

Het is onmogelijk om alle onderdelen optimaal te runnen.''

Is de magie van Walt Disney's geesteskind uitgewerkt?

De portiers van het zwaarbewaakte Walt Disney complex in Burbank, Californië, blaken van enthousiasme vandaag. Na het controleren van de papieren mag je parkeren voor Team Disney, het zenuwcentrum van de entertainmentgigant, gevestigd in een vrolijk gebouw waarvan het dak omhooggehouden wordt door de zeven dwergen uit Sneeuwwitje. Voor je het weet, zing je `Hé ho, hé ho'.

Toch is er dezer dagen bij The Walt Disney Company weinig reden tot opgewektheid. Topman Michael Eisner is aangeschoten wild. Er wordt op hem gejaagd door aandeelhouders en die Disney-fans die vinden dat hij na bijna twintig jaar – hij is de langstzittende topman van Hollywood – moet opstappen. Hij zou als een boekhouder omgaan met `Disney', een van de sterkste merken in de entertainmentindustrie. Hij zou geen tegenspraak dulden. Hij zou getalenteerde studiohoofden zoals Harvey Weinstein (Miramax) en Steve Jobs (Pixar) bruuskeren met zijn botte stijl van onderhandelen. Hij zou, bij gebrek aan creatief inzicht, hits mislopen en uit zuinigheid de pretparken verwaarlozen.

Intussen loopt hij binnen. Ook al staat het aandeel Disney op dezelfde koers als in 1998 en ligt Disney's nettowinst op het peil van 1994, Eisner blijft een van de bestbetaalde CEO's. Hoewel hij sinds 2001 aan loonmatiging doet, heeft hij de afgelopen jaren 278 miljoen dollar opgestreken aan salaris, bonussen en opties.

,,Eisner moet weg, maar ik weet nu al dat hem miljoenen dollars staan te wachten bij zijn afscheid'', zegt een ervaren Disney-employee die niet met haar naam in de krant wil. ,,Als hij dan toch al dat geld krijgt, heb ik liever dat hij nog even door blijft werken.'' De affaire rond Michael Ovitz, een Hollywood-agent en oude vriend van Eisner die in 1997 na slechts dertien maanden vertrok bij Disney met een gouden handdruk van 120 miljoen dollar, ligt nog vers in het geheugen.

De Disney-werkneemster heeft als een van de vele kleine aandeelhouders eerder deze maand per post haar stem uitgebracht tegen Eisner, toen die zich herkiesbaar stelde als bestuursvoorzitter op een aandeelhoudersvergadering in Philadelphia. ,,Ongeveer de helft van mijn collega's deed dat'', zegt ze. ,,Er werd geen druk uitgeoefend om voor Eisner te stemmen. Dat zou alleen maar een averechts effect hebben gehad.''

Volgens sommige tellingen zegde meer dan 50 procent van de in Philadelphia aanwezige aandeelhouders hun vertrouwen op in de topman, een ongekend hoog percentage – ondanks de wetenschap dat zo'n vertrouwenscrisis kabelboer Comcast, die eerder een vijandig bod van 54 miljard dollar uitbracht op Disney, in de kaart zou spelen. Niemand die van Disney houdt, ziet het bedrijf graag in handen komen van Comcast, maar dat Eisner volgens het blad Fortune het eerste en vooralsnog enige bod onmiddellijk afwees, zonder zijn medecommissarissen te raadplegen, zou alweer een bewijs zijn van diens ongezonde alleenheerschappij.

Als reactie op de opstand der aandeelhouders heeft Eisner afstand gedaan van het voorzitterschap van de raad van commissarissen. Nu is hij alleen nog uitvoerend topman. Maar Disney's critici nemen hier geen genoegen mee. Integendeel, Roy E. Disney, de 74-jarige `gekke neef' van Walt, en zijn zaakwaarnemer Stanley Gold, die beiden tot eind vorig jaar Disney-commissaris waren, zijn woedend dat oud-senator George Mitchell tot bestuursvoorzitter is benoemd. Die deugt in hun ogen ook niet, omdat hij nooit bezwaar heeft gemaakt tegen Eisners vermeende mismanagement en al te hoge compensatie. Het tweetal neemt zich voor om bij de eerste de beste gelegenheid tegenkandidaten voor te dragen voor de raad, die Eisner eruit kunnen werken.

Waarom houdt de 62-jarige New Yorker met het blotebillengezicht eigenlijk niet de eer aan zichzelf? Dan kan hij met zijn vrouw Jane van zijn pensioen genieten in hun villa in Bel Air, een buitenwijk van Beverly Hills.

Antwoord: Eisner accepteert geen nederlagen. Als hij zijn zin niet krijgt, schakelt hij onmiddellijk een advocaat in, getuige de lange, pijnlijke juridische gevechten met de rechthebbenden van Winnie the Pooh (gewonnen) en De Muppet Show (idem), en met zijn voormalige compagnon Jeffrey Katzenberg, wegens contractbreuk (verloren, voor naar schatting 270 miljoen dollar).

,,We zijn nog niet van Eisner af'', aldus Kim Masters, auteur van Keys to the Kingdom: How Michael Eisner Lost His Grip (2000), in een interview met beleggerssite The Motley Fool. ,,Eisner is een bokser die blijft doorvechten, ook al ligt zijn tegenstander allang op de grond.''

Het zal niemand verbazen dat een mediabedrijf als Walt Disney een geslepen mediacampagne voert om de negatieve publiciteit van de afgelopen maanden te neutraliseren. Voor deze krant laat de pr-afdeling zeven suits, zoals managers in Hollywood worden genoemd, opdraven uit het midden- en hoge kader, om de boodschap over te dragen dat hun divisies van The Walt Disney Company uitstekend presteren en dat Michael Eisner een uitstekende baas is. ,,Ik maak Michael pas twee maanden mee, maar het valt me juist op hoe betrokken hij is bij het bedrijf'', zegt Andy Bird, Brit van geboorte, afkomstig van concurrent Time Warner en sinds januari president van Walt Disney International. ,,Ik vind dat heel verfrissend. Zulk enthousiasme zie je zelden bij topmensen.''

,,Michael belde me laatst op, ik schrok me dood'', zegt Rich Ross, hoofd programmering van het Disney Channel, een kabelkanaal voor kinderen. ,,Wat bleek: hij wou me alleen maar zeggen hoe geweldig hij The Proud Family vond, een nieuwe tekenfilmserie die ik had aangekocht. Mooi toch?''

En dat Eisner voor een dubbeltje op de eerste rang wil zitten, is volgens David Hulbert, eveneens een Brit, die verantwoordelijk is voor Disney's internationale tv-activiteiten, ook onjuist. ,,Ik ken Michael Eisner als een agressieve brandmanager. Hij wil de kosten beheersen ja, maar dat moet ook. Dat tast de merknaam niet aan.''

Een afgezant van de American Broadcasting Company (ABC), Disney's in 1996 voor 19 miljard dollar overgenomen Amerikaanse tv-netwerk, is niet beschikbaar. Verwonderlijk is dat niet: ABC is Disney's grootste zorgenkind en daarom het geliefdste stokpaardje van de dissidente aandeelhouders Disney en Gold. Het netwerk, bekend van tv-persoonlijkheden zoals Barbara Walters en Diane Sawyer, de uitzending van de Super Bowl en de Oscaruitreiking, zit al jaren in een dip. Het moet qua kijkcijfers niet alleen CBS en NBC maar ook nieuwkomer Fox voor laten gaan. ABC lanceert de ene na de andere comedy, maar een hit, zoals bijvoorbeeld The Simpsons (Fox) of politieserie CSI (CBS), zit er niet bij. Een recente hit zoals het spelprogramma Who Wants to Be a Millionaire? (geïmporteerd uit Groot-Brittannië) heeft ABC eindeloos herhaald, waardoor de lol er bij de kijker snel af ging. Omdat de kijkcijfers van prime time te hoog waren ingeschat, biedt ABC zijn adverteerders de komende maanden gratis ruimte aan. Overdag staat ABC weliswaar nummer 1 met soapseries zoals General Hospital (sinds 1963), maar daar kan de schoorsteen niet van roken.

Eisners adjudant Bob Iger heeft onlangs opnieuw zijn lot verbonden aan dat van ABC, maar dat maakt op analisten steeds minder indruk. Het uitblijven van succes bij ABC is volgens sommigen het bewijs dat Iger ongeschikt is om Eisner op te volgen.

De pretparken, met attracties die op bekende Disney-films zijn gebaseerd, kampen met anderssoortige problemen. Walt liet het eerste Disneyland, in Anaheim, Californië in 1955 bouwen, naar zijn zeggen omdat hij zich verveelde als hij in het weekend zijn eigen kleine kinderen meenam naar de bestaande parken. Het sprookjespark werd een groot succes. Inmiddels hebben de vier bestaande locaties – Californië, Florida, Parijs en Tokyo – in totaal zo'n miljard kaartjes verkocht van tussen de 40 en de 50 dollar (het verhogen van de toegangsprijs is een van Disney's simpelste manieren om geld te verdienen). Maar EuroDisney in Parijs zit al tijden in financiële problemen en California Adventure, een recente aanbouw van 1 miljard dollar bij Anaheim, valt sommige tieners, voor wie het is bedoeld, tegen, vergeleken met bijvoorbeeld het aanbod van concurrent Six Flags.

,,Onze Six Flags in Texas heeft een achtbaan met drie vertical loops van 360 graden'', pocht Joey, een twaalfjarige jongen die met zijn moeder uit California Screaming stapt, een achtbaan met één vertical loop van 360 graden. Het digitale zelfportret dat ze na afloop voor $16,95 kunnen bestellen, laten ze voor wat het is: een onduidelijk kiekje.

De Grizzly River Run, een nieuwe `natte' achtbaan, staat ondertussen stil – niet voor de eerste keer. Andere attracties, waaronder een gigantische sinaasappelschil met daarin ronddraaiende stoeltjes, zijn wegens onderhoud gesloten. Volgens Disney-fans zou Walt, die vermaard was om zijn perfectionisme, zich omdraaien in zijn graf.

Nick Franklin, Vice President van Parks & Resorts, schudt hevig zijn hoofd als hem een en ander wordt voorgelegd. ,,We maken ons klaar voor het hoogseizoen'', zegt hij. ,,Het idee dat Disney het niet zo nauw neemt met de kwaliteit van de attracties is een waanidee. Maar het kan altijd beter. Zoals Walt zei: een pretpark is nooit af.''

In 2003 heeft Disney 3 miljard dollar verdiend in bioscopen over de hele wereld. Dat is vooral te danken aan twee films: Pirates of the Caribbean, een familiefilm met Johnny Depp, en de computeranimatiefilm Finding Nemo. Beide werden goed besproken en in alle landen ter wereld verwelkomd. Disney toont hiermee aan hoe lucratief het is om je te concentreren op films voor het hele gezin: daar kan iedereen naar toe. Volgens critici werd het ook tijd dat Disney, die het tekenfilmgenre zo'n beetje heeft uitgevonden, weer eens een echte hit produceerde. Maar Steve Jobs, baas van de onafhankelijke digitale tekenfilmstudio Pixar heeft de relatie met Disney (lees: Eisner) onlangs verbroken. Doemdenkers betwijfelen of Disney zonder Pixar kan.

,,Vroeger ging je blind naar een Disney-film. Dat is tegenwoordig wel anders'', zegt Wilbert Plijnaar, een Nederlandse tekenfilmmaker, werkzaam bij Dreamworks, eind jaren negentig mede opgezet door Eisners aartsrivaal Jeffrey Katzenberg. ,,Peter Pan II, Bambi II, Lion King 1,5: Disney is zijn animatietraditie aan het verkwanselen.'' (De Nederlandse regisseur Piet Kroon, die bij Disney aan een nieuwe tekenfilm werkt, was onbereikbaar voor een interview.)

Volgens Michael Wolff, bekend media-analist en consultant en auteur van The Entertainment Economy, zijn Disney's problemen symptomatisch voor grote mediaconglomeraten. ,,Disney is een onbestuurbaar schip'', zegt Wolff. ,,Het is onmogelijk om alle onderdelen optimaal te runnen. Wie weet wordt Pixar wel de nieuwe Disney.''

Het is niet de eerste keer dat Eisner onder vuur ligt. Volgens ingewijden heeft hij model gestaan voor de koppige, megalomane Prins Farquaad in de digitale tekenfilm Shrek. Dat was een plaagstootje van Jeffrey Katzenberg, die de film produceerde voor Dreamworks. Aan de andere kant: Roy Disney, die volgens sommigen nergens in uitblinkt, behalve in vreemde opmerkingen, heeft naar verluidt model gestaan voor Goofy, terwijl Stanley Gold, van huis uit advocaat, iets wegheeft van de bulldog Hector uit Tweetie.

Kan het zijn dat Disney gewoon pech heeft gehad de laatste jaren en binnenkort de draad weer oppakt? Als dat waar is, en de recente opleving van de koers van Disney houdt aan, dan zou het koningsdrama bij het Magic Kingdom, zoals het bedrijf wordt genoemd, wel eens met een sisser kunnen aflopen. Dan wordt Eisners contract in 2006 verlengd. Afgaand op collega's als Rupert Murdoch (73) bij News Corp. en Sumner Redstone (80) bij Viacom, kan hij nog wel even mee.