`Ik ben een has been'

Opeens was hij terug. En weer met een rel. Oud-minister Jan Pronk heeft ruzie met minister Verdonk.

De afloop is nog onbekend, `maar langer dan een week wil ik niet hangen'. Gesprek over een tijd zonder visies met een politicus die veel verwacht van polarisatie. `Luisteren naar de mainstream is de mode van de dag.'

Op maandag 9 februari meldt Jan Pronk, de pas aangetreden voorzitter van de Vluchtelingenorganisaties Nederland (VON), zich op de kamer van minister Verdonk van Vreemdelingenzaken en Integratie voor een kennismakingsgesprek. Hij ziet ernaar uit haar te ontmoeten. ,,Een sterke vrouw'', had hij die ochtend nog tegen een collega-bestuurslid gezegd.

,,Ik wil het alleen maar over het woord deportatie hebben waarmee u onlangs in uw Burgemeester Dales-lezing mijn uitzettingsbeleid typeerde'', zegt Verdonk meteen. ,,U moet dat terugtrekken, u moet uw excuus aanbieden, anders kunt u wegwezen.''

,,Mevrouw'', antwoordt Pronk. ,,Dit is zeer ongebruikelijk. Zeer ongebruikelijk.''

,,Een ander woord kon ik niet vinden'', zegt hij later. ,,Ik was zo geschrokken. Je laat iemand komen. Ze had kunnen zeggen: ik stoor me aan dat woord dat u heeft gebruikt, dus ik laat het gesprek niet doorgaan. Ik vond dit zo beledigend.''

,,Heeft dat woord nog consequenties voor de VON, voor de financiering?'', vraagt Pronk aan Verdonk.

,,Ik ga me beraden'', antwoordt Verdonk, volgens Pronk. ,,Ik sluit niets uit.'' Verdonks woordvoerder ontkent later dat gedreigd is met intrekking van de subsidie.

Deportatie heet sinds die dag het `d-woord'.

Als Pronk even later met twee collega's het departement verlaat, zegt hij: ,,We gaan er niet mee naar de krant. Dit moet een vergissing zijn. We moeten haar een uitweg gunnen.'' De zaterdag daarop staat het voorval in De Telegraaf.

Vóór donderdag 12 februari vier uur moet er een standpunt liggen van het bestuur van de VON. Pronk schrijft zelf de brief. ,,Mevrouw, deportatie is voor mij het terugleiden van mensen naar een situatie die hen onder controle brengt van machthebbers voor wie zij zijn gevlucht. Waarvoor zij nog steeds reden hebben bang te zijn.''

,,Ik heb nooit een relatie gelegd met de Tweede Wereldoorlog'', zegt hij afgelopen donderdag. ,,Human Right Watch heeft het ook over deportation.''

Waarom neemt hij het woord dan niet terug? ,,Ik houd niet vast aan het woord. Ik houd vast aan mijn kritiek. Als ik het woord intrek, zegt iedereen: Pronk heeft bakzeil gehaald. Hij heeft ongelijk en er vinden helemaal geen kwalijke praktijken plaats. Dat doe ik niet.''

De weken na het gesprek op het departement belt er om de paar dagen een ambtenaar naar het kantoor van de VON. ,,Wat vinden jullie er nu van? Is er nog wat teruggetrokken? Komen er excuses?'' Het bestuur denkt erover collectief op te stappen. ,,We zijn heel boos'', zegt Khadija Arib, bestuurslid. Maar Pronk weerhoudt ze daarvan. ,,Dat is slecht voor de zaak.''

Intussen verwijst Verdonk, die vragen krijgt over het incident, naar artikel 4 van de Wet Overleg Minderhedenbeleid waarin staat dat de minister iemand kan uitsluiten van overleg wanneer het algemeen belang dat vordert.

,,Ik word uitgesloten van overleg met het kabinet'', zegt Pronk tegen zijn dochter Karin. Ze roept: ,,Je bent toch geen terrorist? Wanneer vordert het algemeen belang dit? Wanneer je de openbare orde verstoort! Je hebt een politiek meningsverschil!''

,,Wat is het algemeen belang'', antwoordt Pronk ,,als één minister kan beslissen dat het algemeen belang dit vordert. Stel je voor dat Lodewijk de Waal zoiets zou zeggen. En dat De Geus vervolgens verordonneert: de FNV mag binnenkomen, maar De Waal niet.''

Het is een typische Pronk-rel. Zoals hij die in de eerste helft van de jaren zeventig als minister van Ontwikkelingssamenwerking in het kabinet Den Uyl veroorzaakte toen hij Cuba en de bevrijdingsbewegingen in Afrika steunde. En zoals hij die in het voorjaar van 2002 veroorzaakte toen hij voor zijn beurt zei dat de politiek, ook zijn kabinet Kok-II waarin hij toen minister van VROM was, had gefaald bij de val van de moslimenclave Srebrenica in 1995.

Wat alle Pronk-rellen met elkaar gemeen hebben: ze gaan over principes. Deze keer gaat het over de `nieuwe' versus de `oude' politieke correctheid. Mag Nederland nog een multiculturele samenleving genoemd worden? De ene partij, minister Verdonk, staat voor dichte grenzen en aanpassen. De andere, oud-minister Pronk, ziet de wereld als multiculturele samenleving en Nederland als onderdeel daarvan. In zijn Burgemeester Dales-lezing zei hij over Verdonk: ,,Met haar minimale pardon heeft minister Verdonk een nieuwe dimensie toegevoegd aan het woord schrijnend.''

Nu zegt hij: ,,Ik zie dit conflict als exemplarisch voor het politieke klimaat in Nederland. Er is een klimaat ontstaan waarin er niet meer op een humane wijze wordt gedacht over anderen. Bij het uitzetten van vluchtelingen wordt een beroep gedaan op de formeel juiste procedure.''

Dinsdagmiddag 16 maart wordt de kwestie Pronk in de Tweede Kamer behandeld. ,,Is er nog een mogelijkheid om hieruit te komen?'' vraagt Klaas de Vries (PvdA) aan minister Verdonk. ,,Hij neemt de uitgestoken hand niet aan'', antwoordt ze. ,,Klopt het dat u blij bent als hij opstapt?'', vraagt Marijke Vos (GroenLinks). Verdonk: ,,Ik vind het juist dat hij zich terugtrekt.''

,,Dit gaat uit de hand lopen. Ik moet weg'', zegt hij twee dagen later, op donderdag.

Muren bouwen

Donderdagochtend 18 maart loopt Jan Pronk met grote passen over de Boulevard Charlemagne in Brussel. Langs het gebouw van de Europese Unie naar zijn hotel. Hij wijst naar de werklui die bezig zijn het wegdek van nieuwe laag asfalt te voorzien. Licht geïrriteerd: ,,Is die al weer opgebroken?'' In deze internationale omgeving is Pronk de kosmopoliet thuis.

Het is de dag voordat de VON zijn vertrek als voorzitter in een persconferentie bekend wil maken. De afspraak is de avond tevoren pas gemaakt, maar Pronk neemt ruim de tijd. De conferentie over Europees veiligheidsbeleid waarvoor hij in Brussel is, heeft hij voor tweeëneenhalf uur onderbroken. En toch wil hij niet te lang stilstaan bij `het akkefietje', de ruzie met Verdonk, zegt hij steeds. Het gesprek moet gaan over de achterliggende problemen, over politiek, over de wereld.

Hij begint bij Joop den Uyl. Dat is goed voor zijn humeur. Die zag het goed, zegt Pronk, al in 1947, lang voordat Nederland vol was volgens sommigen. Inzicht en uitzicht heet een bundel artikelen die Den Uyl toen publiceerde. Pronk herlas hem onlangs. ,,Daarin staat een artikel over atoombewapening, het minst interessant dacht ik. Waarom, vroeg Den Uyl zich af, is die atoombewapening zo'n groot gevaar? Wiens schuld is dat? Niet die van de Amerikanen, niet die van de Russen, niet die van de geleerden. Het zijn de commissies, de bureaucraten. Het is de schuld van het systeem. Iedereen die in dat systeem zit neemt de kleur, de cultuur, de waarden van het systeem aan. Conventional wisdom heet dat.''

Ook vluchtelingen worden slachtoffer van zo'n systeem, zegt Pronk. De mensen die het in stand houden zijn ambtenaren, IND-advocaten, rechters. ,,Er wordt stelselmatig `nee' afgegeven, omdat er niet echt wordt geluisterd. Wat een vluchteling ook te berde brengt, hij wordt niet meer serieus genomen. Van hoog tot laag: niemand heeft enig benul hoe de wereld buiten Nederland in elkaar zit. Wie kent Sierre Leone? Azerbajdzjan? Degene die de laatste beslissing moet nemen, kan zeggen: het is maar de laatste handtekening. Anoniem.''

,,Er worden mensen teruggeleid naar een plaats waar ze direct worden gearresteerd. Echt geleid. Volgens de Grondwet heeft iedereen die zich op Nederlands grondgebied bevindt hetzelfde recht op bescherming. Nederlander of vreemdeling, kennelijk was het niet nodig dat onderscheid te maken. Dat sprak vanzelf. Nu worden mensen teruggeleid en wat zegt de regering? Wij zijn niet verantwoordelijk voor wat iemand overkomt buiten Nederland. Je moet man en paard noemen. Als je naar Azerbajdzjan wordt teruggestuurd, loop je de armen van de geheime dienst. Dan weet je niet wat er gebeurt.''

Muren bouwen, zegt Pronk, is een natuurlijk reactie van mensen die zich bedreigd voelen. Het kunnen muren zijn van steen, tariefmuren, maar ook pre-emptive strikes, preventieve aanvallen op hen die zich achter een denkbeeldige muur bevinden.

Je zag het bijvoorbeeld in Kenia, nadat dat land in 1963 onafhankelijk werd, zegt Pronk. ,,Voordat daar sprake was van een behoorlijke ontwikkeling, woonden de verschillende bevolkingsgroepen in verschillende territoria. De Masai, de Kikuyu, de Luo. Na de onafhankelijkheid ontstond een natiestaat. De grenzen van de kolonisator werden gerespecteerd. Er kwam industrialisatie, handel, transport. En er kwam migratie in eigen land. Natievorming leidde tot een mozaïek. Er ontstonden minderheden, dat leidde tot conflicten. Zeven jaar geleden werden plotseling alle huizen in brand gestoken van de Luo-minderheid in Kikuyugebied.''

Kenia is een miniatuur van de wereld volgens Pronk. De wereld, zegt hij, is multicultureel. Arm en rijk. Het Noorden en het Zuiden. Het Westen en de Derde Wereld. Hoe je het ook noemt. Of we het willen of niet. We zullen elkaar steeds vaker tegenkomen. Door moderne media, door moderne transportmiddelen, door het mondiale economische systeem. Door onze eigen uitvindingen.

Migranten zijn in verwarring. Ze vinden het Westen met z'n welvaart en z'n vrijheden aantrekkelijk. Ze willen erheen, maar ze hebben het gevoel niet in de rijkdom te mogen delen. ,,Er zijn miljoenen mensen in de wereld die twijfelen: houden we van het Westen of haten we het? Dat is gevaarlijk. Onder die twijfelaars is er altijd een groep die zich laat rekruteren. Zij, zelfmoordterroristen, maar ook een kleine groep jonge Marokkanen in Nederland, hebben niets te verliezen als ze zich keren tegen het systeem.''

Ook de Westerse middenklasse is onzeker. Het liefste hebben ze niets te maken met die anderen. Ze verdiepen zich niet in hun achtergrond, sluiten zich op, en slaan van zich af als die ander te dichtbij komt. Pronk: ,,De reactie van de Amerikaanse regering op 11 september – pre-emptive strike – verschilt niet wezenlijk van de redelijk hoog opgeleide middenklasse hier in Europa die probeert de islam buiten te houden.''

Maar wat nu als de meerderheid van het electoraat zich helemaal niet wil verdiepen in de situatie in Azerbajdzjan? Als zij kiest voor Rita Verdonk en niet voor Jan Pronk?

,,Dan'', zegt Pronk, ,,mag een politiek leider zich daar niet bij neerleggen. Hij mag niet alleen luisteren. Dat is de mode van de dag: je luisterend opstellen. Je zult goed in contact moeten staan met álle stromingen in de samenleving. Niet alleen luisteren naar de potentiële meerderheid, niet alleen denken aan maximalisatie van je eigen zeteltal. Je moet luisteren naar de hele samenleving en na al dat luisteren zeggen: dit vind ik! Als je het niet wil, stem niet op mij. Dat was ook Den Uyl.''

Pronk noemt Mandela, Havel, Brandt. ,,Een goed leider is iemand die geleden heeft en daardoor geloofwaardig is. Een slachtoffer kan zich verheffen boven zijn eigen achterban. Hij kan verzoenen.''

,,Wat nu gebeurt: leiders gaan luisteren naar de mainstream. Maar die verandert niet. Iedereen luistert naar hetzelfde en draagt vervolgens hetzelfde uit. De meeste leiders omgeven zich met mensen die net zo denken als zij. De beste leiders dulden tegenspraak. Zoals Den Uyl. Hij stelde zich kwetsbaar op. Hij wilde voortdurend weten: wat vind je eigenlijk? Hij daagde uit.''

Was Kok een goed leider?

,,Laat ik het hebben over de mensen die het doen. Willy Brandt was balling geweest, hij kon de nieuwe Ostpolitik mogelijk maken. Een leider hoort twee dingen te doen. Hij moet de samenleving in zijn totaliteit vertegenwoordigen. En hij moet zijn eigen positie ter discussie durven stellen, dus niet de continuïteit boven alles plaatsen.''

Zijn er volgens u goede leiders in Nederland?

,,Cohen. Die durft dingen te zeggen die hem niet in dank worden afgenomen. Dat is waar het om gaat. Ik heb dat ook geprobeerd en kreeg daar regelmatig voor op mijn kop.''

En verder?

,,Euh. Ik probeer hier geen onvrede te uiten. Ik probeer te analyseren wat er gebeurt. Ik vind dat Maarten van Traa iemand was die...''

Iemand van de jongere generatie?

,,Ik wil het niet over personen hebben. Dat doe ik nooit.''

Probleemoplosser

Politici die allemaal ongeveer hetzelfde zeggen: dat was ook het probleem van Paars, denkt Pronk. ,,We begonnen reuze enthousiast. We keerden ons bewust af van het regenteske karakter van de jaren tachtig. We waren géén regenten geworden. We waren managers. De regent verheft zich boven de samenleving en kijkt neer. De manager staat óók op afstand. Niet erboven, maar ernaast. Dat is een andere houding. De houding van de probleemoplosser. Maar hij staat er zover buiten, dat mensen in die samenleving het verschil niet meer zien tussen een regent en een manager. Want het is ver weg.

,,Dat we managers werden, kwam juist door Paars. We hadden twee tegengestelde filosofieën over de samenleving. Dat leidde ertoe dat er werd gedepolitiseerd. Problemen werden uitgesteld. We hadden de WAO moeten oplossen, maar dat hebben we doorgeschoven. Net als dat rapport over Srebrenica. Over Srebrenica móesten we uiteindelijk oordelen. Dat is management. Verkeerd management. Maar het is geen politiek.

,,Het heeft geen enkele zin de problemen te verhullen en wij hebben ze verhuld. Den Uyl maakte de problemen juist groter. Anders werd er gezegd: ze bestaan niet. Dus maak de problemen manifest en polariseer, zodat er een gevecht over kan ontstaan en je ze kunt oplossen.''

Het toeval wil dat de PvdA op dit moment een leider heeft die ook Joop den Uyl als voorbeeld noemt. En in de peilingen staat de partij van Wouter Bos op recordhoogte. ,,Jammer'', vindt Pronk. ,,Je komt te gauw op rozen te zitten en je hebt er niks aan. Die winst is zo weer vervaagd. Het leidt tot minder zelfkritiek. Het is jammer als je op een vroeg tijdstip gelijk krijgt, terwijl je het nog niet hebt.

,,Die polls zijn het resultaat van het proces dat ik beschreef: het luisteren naar een belangrijke, grote groep en daar een gehoor vinden. Dan ben je geen politiek leider, omdat je geen visie hebt ontwikkeld op de toekomst waarvoor je bereid bent risico te lopen. Er wordt te weinig gezegd, er wordt te weinig gepolariseerd.''

Deze week zei Bos dat Nederland geen nieuwe troepen meer naar Irak moet sturen. Pronk: ,,Nederland had zich nooit in die coalitie moeten scharen. Nooit. Maar het is natuurlijk niet juist om zoals Bos nu doet achteraf... Het is niet geloofwaardig als je toen vond dat je moest gaan. Dan denk je alleen maar aan je eigen veiligheidsbelang.''

Hoe moet je dan wel polariseren? ,,De PvdA'', zegt Pronk, ,,zou een keer moeten gaan praten met de AEL. We zijn het niet met jullie eens, we komen jullie bestrijden. Dat is een vorm van polarisatie die door velen als riskant wordt beschouwd. Maar zo open je het gesprek. Zoals het ging met Nieuw Links eind jaren zestig. Den Uyl wees Nieuw Links af. Maar hij wees ons niet af. Hij zei: Ik bestrijd jullie inhoudelijk. Hij ging met ons in gesprek, liet ons alle hoeken van de kamer zien, en daarna bleef Nieuw Links in de PvdA.''

De PvdA, vindt Pronk, zou ook moeten gaan praten met GroenLinks en de SP over de vorming van één grote, sterke linkse partij – óók een manier om te polariseren. ,,Dan blijf je misschien een minderheid, maar dan ben je een grote minderheid, dan kun je niet meer uit elkaar worden gespeeld.''

Maar doet de inhoud van de partij er dan niet toe?

,,O ja, wat dat betreft heeft Wim Kok een vergissing begaan door te zeggen: we schudden onze idologische veren van ons af.''

Wouter Bos wil de partij ook nieuwe veren geven, zei hij op het laatste partijcongres in Groningen

,,Ja, maar hij luistert alleen maar. En ik vind: hij moet het zelf gaan doen. Hij kan niet zeggen: het verhaal moet nog geschreven worden, en dat ga ik later schrijven, want ik moet lang luisteren, luisteren, luisteren. Dat is een continuering van Paars. Eigenlijk is dat management, meer niet.''

U voelt zich nog heel erg politicus.

,,Ik ben politicus.''

U hebt bijna de pensioengerechtigde leeftijd bereikt.

,,Ik ben pas 64. Alsjeblieft zeg. Mijn leermeester Jan Tinbergen was tot de laatste dag dat hij leefde in functie. Hij werd 91 jaar, en ik kreeg een week voor zijn dood nog een brief met advies. Fantastisch. Wanneer je het voorrecht hebt om intellectueel actief en creatief te blijven, moet je dat voorrecht gebruiken.''

Belt u nog wel eens met Wouter Bos?

,,Nee. Ik begrijp goed dat een nieuwe generatie zegt: we doen het zelf. Als 64-jarige word je gauw geplaatst in de hoek van mensen die tot het verleden behoren. Dat wil ik pertinent niet. Ik heb het odium van een voorbije tijd en ik kan dit alleen maar kwijt raken door me nu niet in de PvdA op te houden.

,,Ik herinner me nog als de dag van gisteren dat ik de jongste was. En ineens ben je de oudste. Iedereen kwam na mij. Ik ben na Luns de langstzittende minister geweest. Ik ben een has been.''

Vertrek

Acht uur later, op donderdagavond, is minister Hoogervorst (Volksgezondheid, VVD) te gast in Barend en Van Dorp. Een goede bekende van Pronk. Als de ruzie tussen Pronk en Verdonk ter sprake komt, zegt Hoogervorst dat hij Pronk eens zal opzoeken in zijn woonplaats Scheveningen. Een bemiddelingspoging.

Jan Pronk heeft het gehoord, zegt hij vrijdagavond door de telefoon. Maar Hoogervorst heeft hem nog niet gebeld. Andere bewindslieden evenmin. En als hij niets hoort, zegt Pronk, dan betekent dat dat het kabinet ,,de formulering'' van Verdonk steunt. Dan zal hij vertrekken. ,,Zaterdagavond of zondag'', zegt hij. ,,Langer dan een week wil ik niet hangen.''