De schrijnende moeder-dochter relatie - met voorbeelden

Wie o wie kan de moeizame moeder-dochterrelatie redden?

De man natuurlijk! Dat beweren tenminste twee Franse schrijfsters. Yaël Vinckx sprak met een van hen.

Nathalie Heinich ruimt het misverstand direct uit de weg. Nee, ze heeft geen dochter, ze heeft helemaal geen kinderen. Co-auteur Caroline Eliacheff heeft wel kinderen, vier zonen. Soms prijzen beide vrouwen zich gelukkig om hun dochterloosheid. Want tussen moeders en dochters kan veel misgaan.

Twee jaar geleden publiceerden kinderpsychiater Eliacheff en sociologe Heinich een boek over de relatie tussen moeders en dochters, in hun geboorteland Frankrijk. Sinds deze maand ligt het boek in de Nederlandse vertaling in de winkel.

In Frankrijk oogstte het boek kritiek. Zo zou het anti-feministisch zijn, vanwege de lof die de traditionele gezinssituatie in het boek krijgt. ,,Anti-feministisch? Nee, tenzij het feminisme de vrouw als perfect definieert'', gnuift de schrijfster.

Andere kritiek, als zou het boek anti-alleenstaande ouders en anti-homoparen zijn, treft haar harder. Toch, over een ding is ze zeer beslist: ieder kind heeft een vader. Niet voor niets heet het boek Moeders en dochters – een driehoeksrelatie. Die derde is, voor alle duidelijkheid, een man. Ondanks – of dankzij – de kritiek is het boek een hit in Frankrijk. Dat verbaast de schrijfsters nauwelijks. Vrouwen immers, menen ze, praten meer over de relatie met hun moeder dan over de relatie met hun man. Dat valt te bezien, maar hun boek slaat wel aan. Niet iedere vrouw wordt moeder en niet iedere moeder krijgt een dochter, maar iedere dochter heeft wel een moeder.

En dat is heus niet altijd leuk. De moeder-dochter relatie zit vol problemen. Ze wordt ontwricht door te hoge of juist te lage verwachtingen, verteerd door fouten en faalangst, vergiftigd door jaloezie en afgunst.

SPROOKJES

Nathalie Heinich zit in de lobby van een Amsterdams hotel. Onder haar zwarte haar, waar de eerste strepen grijs doorheen glinsteren, schijnen zachte gelaatstrekken. Ze is in Nederland om haar boek te promoten. Een boek dat uitlegt aan de hand van fictie; de voorbeelden die de Franse schrijfsters hebben genomen zijn afkomstig uit de literatuur, film, sprookjes of van de televisie.

Zo zijn sommige moeders zijn jaloers, zoals de stiefmoeder in Sneeuwwitje (zie kader). ,,Het ogenblik waarop de dochter op haar beurt seksueel rijp wordt, terwijl de moeder afglijdt naar de ouderdom, is ook het ogenblik waarop de jaloezie van de moeder omslaat in afgunst'', meent Heinich.

Andere moeders falen, zoals Eddie in de Britse tv-serie Absolutely Fabulous (zie kader). Zulke moeders zijn onvoorspelbaar en bieden daarom weinig steun aan hun opgroeiende kinderen. Zij brengen onzekere dochters voort die menen dat alleen zij verantwoording dragen voor het falen van hun moeder.

De beide schrijfster voeren meer problematische moeders ten tonele: depressieve moeders, dronken moeders, dode moeders. Moeders die alles tolereren en moeders die hun dochters tot de grond toe afbranden. Moeders die iedere middag thuis zijn en moeders die hun kinderen in de steek laten.

TROETEL OF KOEL

De vele types moeders kunnen volgens de schrijfsters worden ingedeeld in twee hoofdgroepen: moeders die `meer moeder dan vrouw' zijn, en moeders die `meer vrouw dan moeder' zijn. De eerste categorie legt zich toe op het kind. Deze moeders vertroetelen en verzorgen hun kinderen, bejubelen hen, schermen hen af van de buitenwereld en zorgen er zo voor dat ,,zij de totale macht over het afhankelijke wezen uitoefenen''. Zij drukken hun dochters in hun innige omhelzing bijna dood.

De samenleving ziet dat anders. Een moederlijke moeder krijgt vooral lof. ,,Zij ontmoet alleen goedkeurende reacties'', zegt Heinich. Zulke moeders kunnen bovendien rekenen op medeleven als hun dochters zich op ruwe wijze ontworstelen aan deze dodelijke omhelzing. Het kind is dan de schuldige – zij weet de liefde van haar moeder immers niet te waarderen.

De tweede categorie legt zich toe op andere zaken dan hun dochter: op hun man of hun minnaar of op hun werk. Zij oogsten vooral kritiek. ,,Weinig aanwezig, onverschillig, koel'', weet de sociologe. De klachten van hun dochters vinden, in tegenstelling tot de grieven van dochters van moederlijke moeders, wel gehoor. De vrouw is dan de schuldige - zij schenkt immers niet genoeg liefde aan haar kind.

Overigens komt de dochter er in beide gevallen slecht vanaf. In het eerste geval kan ze zich niet ontplooien, in het tweede geval is ze eenzaam en alleen.

Door de seksuele vrijheid en de economische onafhankelijkheid zullen vrouwelijke moeders tegenwoordig vaker voorkomen dan moederlijke moeders. Want heeft de moderne moeder niet haar handen vol aan man, minnaar en targets? ,,Mis'', zegt Heinich triomfantelijk. ,,Door de pil en het condoom telt het gezin minder kinderen, maar die kinderen zijn wel zeer gewenst. En door de arbeid buitenshuis hebben veel vrouwen een schuldgevoel. Als ze na een lange dag op kantoor thuis komen, gaan ze overcompenseren.''

Hun dochters gedragen zich vervolgens als prinsessen op de erwt. Kindkoningen, noemen Eliacheff en Heinich deze mensjes die iedereen om zich heen van de troon stoten, inclusief de vader. Pagina na pagina stapelen de problemen en trauma's zich zo op.

Komt het ooit nog goed tussen moeders en dochters? Net als de paniek dreigt toe te slaan, komen de auteurs met de oplossing: de Man.

Die man hoeft niet per se de vader van het kind te zijn, maar liefst wel een man die van de moeder van het kind houdt – en omgekeerd. Zo'n man dient als buffer. Hij voorkomt dat de moeder zich op haar dochter fixeert of dat zij haar dochter juist buiten sluit. Hij voorkomt ook verwarring van identiteiten (mannen zijn mannen en vrouwen zijn vrouwen in Heinichs optiek) en draagt ertoe bij dat het meisje zich kan ontwikkelen tot vrouw.

ZAADDONOR

Alleen, de man ontbreekt vaak in het huidige gezin; een op de drie huwelijken in Nederland loopt uit op een scheiding. Toch is er hoop voor de alleenstaande moeder en haar dochter. Maar dan moet ze na de breuk wel de band tussen vader en kind intact laten.

We zijn niet tegen alleenstaande ouders, benadrukt Heinich. ,,We hameren er alleen op dat kinderen geen klonen zijn. Ze zijn gemaakt door twee personen. Wordt een van de twee afgeschreven, dan kan dat grote identiteitsproblemen voor het kind opleveren.''

Persoonlijk, zegt ze, zou ze niet het kind willen zijn van een moeder die zichzelf het recht geeft om alleen over haar te regeren. Alleenstaande vrouwen die zich laten bevruchten met anoniem donorzaad, vindt ze egoïstisch. ,,De man was alleen de verwekker en net goed genoeg om de moeder haar narcistische speeltje te verschaffen.'' Spermadonors voor alleenstaanden zijn overigens verboden in Frankrijk.

Samenlevingsvormen die het bestaan van de vader ontkennen – zoals het lesbische paar dat de rollen verdeelt `zijn gebaseerd op een leugen' volgens Heinich: ,,Twee moeders zijn niet hetzelfde als een vader en een moeder.''

De schrijfsters sluiten zo aan bij het debat in Nederland, geleid door Dorien Pessers, over de macht van de moeder. In december schreef zij een opiniestuk in deze krant waarin zij constateerde dat de macht van de moeder te ver is doorgeschoten.

Dorien Pessers concludeert uit het feit dat veel mannen als spermadonor fungeren, dat het vaderschap ,,kennelijk voor hen geen morele of sociale waarde heeft.'' Maar in een wereld van eenouder-gezinnen, stiefouders, homoparen, draagmoeders en spermabanken zal het kind zich vertwijfeld afvragen: wie zijn nu eigenlijk mijn ouders?

Van spil van de familie tot wandelende spermabank – de patriarchale samenleving lijkt definitief de nek omgedraaid. De moeder neemt een kind, van wie maakt niet uit, en kan zich vervolgens geheel op de zuigeling toeleggen. Dankzij de sociale bijstand voor eenoudergezinnen, voegen de Françaises er fijntjes aan toe.

Aan het eind van het interview is een vraag nog steeds onbeantwoord. Wat is een goede moeder? Maar Heinich schudt haar hoofd; op het gladde ijs van goed en fout begeeft ze zich niet. Toch kan het nog goed komen. In Visconti's Bellissima komt een moeder wiens dochter bijna stikt in haar moederlijke omhelzing, net op tijd tot inzicht. Ze laat de vader, die ze eerst heeft verjaagd, terugkeren en geeft de dochter, die ze heeft gedwongen een filmcarrière na te streven, de vrijheid zich te ontwikkelen.

Maar ja, dat is in de film.

Nathalie Heinich & Caroline Eliacheff: `Moeders en dochters - een driehoeksrelatie', Vertaling: Rosalien van Witsen, De Arbeiderspers, ISBN 90 295 2264 X