`Blanco amnestie is amnesie'

Vice-voorzitter Alex Boraine van de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie vertelt over zijn ervaringen.

Waarheidscommissies zijn in trek. Na oorlog of onderdrukking doen naties tegenwoordig massaal aan zelfonderzoek. En allemaal spiegelen ze zich aan het voorbeeld van de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie: Peru, Oost-Timor, Sierra Leone. Al was het Argentinië dat in 1983 als eerste een waarheidscommissie instelde na de junta. Maar de Zuid-Afrikaanse commissie opereerde van 1996 tot 1998 als het eerste in het openbaar, onder de schijnwerpers van de media. Pas toen ontdekte de wereld wat een krachtig instrument de waarheidscommissie kon zijn bij het afrekenen met een pijnlijk verleden.

Sindsdien heeft bij dr. Alex Boraine de telefoon nooit meer stil gestaan en is de stroom e-mails nooit gestopt. Boraine was vice-voorzitter van de Zuid-Afrikaanse Waarheidscommissie. Tegenwoordig is hij directeur van het International Center for Transitional Justice in New York dat ruim twintig landen helpt bij het in het reine komen met hun geschiedenis.

Zijn hele leven staat in het teken van de strijd tegen onrechtvaardigheid. De meest uiteenlopende wegen heeft hij bewandeld tijdens wat hij ,,mijn pelgrimage'' noemt. Eerst dacht hij dat religie naar rechtvaardigheid kon leiden. Hij werd dominee, ontmoette dominee Martin Luther King, en werd president van de Methodistenkerken in Zuid-Afrika. Die functie voerde hem naar ,,de ingewanden van de verschrikking'' die de apartheid was. En hij zag dat de kerk niet praktiseerde wat ze preekte.

Later zocht hij zijn heil in de politiek. Hij voerde van 1974 tot 1986 oppositie in het parlement. Ook daarmee bracht hij de rechtvaardigheid niet dichterbij. Hij slaagde uiteindelijk als pleitbezorger en activist wat tot zijn benoeming in de Waarheidscommissie leidde. De Amerikaanse Ford Foundation vroeg hem drie jaar geleden een internationaal instituut op te zetten om aan de hulpvragen van overal ter wereld te voldoen.

Boraine snapt wel waarom zoveel landen snakken naar nieuwe methoden om te verzoenen en recht te doen. De traditionele rechtsspraak schiet tekort waar op grote schaal gruweldaden zijn gepleegd. Justitie is eenvoudig niet bij machte alle daders te berechten. Processen duren lang en zijn kostbaar. Ze richtten zich op de daders, niet op de slachtoffers. Vergelding, niet verzoening, is hun doel. Daarbij is het justitieel apparaat na een periode van conflict of repressie vaak ontwricht of besmet.

Ook internationale oorlogstribunalen zijn volgens Boraine niet geschikt om schoon schip te maken. Het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag en het Rwanda-tribunaal in Arusha hebben de afgelopen twaalf jaar samen al ruim een miljard dollar gekost en niet meer dan enkele tientallen vonnissen geveld. Ver verwijderd van waar de gruweldaden zijn gepleegd, worden legalistische debatten gevoerd in talen die de meeste slachtoffers niet verstaan. ,,De tribunalen hebben geen wezenlijke bijdrage geleverd aan verzoening in het voormalige Joegoslavië en Rwanda.''

Boraine vindt dat geld en middelen beter hadden kunnen worden besteed aan versterking van het justitieel systeem in die twee landen en aan ,,overgangsrecht'' waarvan de waarheidscommissie een onderdeel vormt. Overgangsrecht moet vrede, stabiliteit en democratie in een land helpen bestendigen, recht doen aan slachtoffers, en helpen het verleden onder ogen te zien en te verwerken. Andere elementen van overgangsrecht: vervolging van bepaalde daders, herstelbetalingen, hervorming van besmette instituten en de verwijdering van mnsenrechtenschenders uit machtsposities.

De opmars van de waarheidscommissies is niet meer te stuiten. Er zijn er al 27. Twee staan in de steigers: in Liberia en Congo. De ervaringen zijn niet onverdeeld gunstig. ,,In het slechtste geval'', zegt Boraine, ,,werpt zo'n commissie het land terug in plaats van vooruit. Verwachtingen worden niet ingelost wat tot grotere verdeeldheid leidt. Sommige regeringen gebruiken zo'n commissie als wondermiddel, of om hun verantwoordelijkheid te ontlopen of om tegenstanders zwart te maken. Als er geen oprechte wens is de waarheid te achterhalen, is een commissie tot mislukken gedoemd.''

Zoals in Servië waar de toenmalige president Koštunica na een onderhoud met Boraine in 2001 plotseling de instelling van een waarheidscommissie bekendmaakte, compleet met ledenlijst. Die commissie is ruim twee jaar later ,,op sterven na dood'', zegt Boraine. ,,Je kunt geen waarheidscommissie instellen per presidentieel decreet.''

Een succesvolle waarheidscommissie moet aan zeven gulden regels voldoen. De instelling moet worden vooraf gegaan door een breed maatschappelijk debat. Commissieleden moeten mensen zijn van onbesproken gedrag. Dat lijkt vanzelfsprekend maar is het niet. Boraine kreeg onlangs bericht uit Congo waar een waarheidscommissie wordt opgezet in het kader van het vredesakkoord. De autoriteiten zaten er zo mee in hun maag dat ze de commissie wilden vullen met vertegenwoordigers van de strijdende partijen. ,,Dat kan natuurlijk niet'', zegt Boraine. ,,Slachtoffers kun je niet vragen hun verhalen te vertellen aan de mensen die hun kinderen hebben gedood.''

Andere eisen voor het welslagen van een waarheidscommissie: zittingen moeten openbaar zijn. De opzet moet altijd aan de plaatselijke situatie, traditie cultuur, politiek worden aangepast. En het helpt als de commisie over bevoegdeden beschikt, zoals het recht iemand te dagvaarden of om documenten in te zien. Verder is het belangrijk niet alleen individuen ter verantwoording te roepen maar ook instituten, zoals in Zuid-Afrika met onder meer de pers, de medische stand en het bedrijfsleven is gedaan. Tot slot moet de commissie niet de illusie hebben dat haar werk is gedaan met het uitbrengen van een eindrapport. Daarom heeft de Zuid-Afrikaanse commissie eind 1998 een groot aantal aanbevelingen op schrift gesteld.

Ruim vijf jaar later vindt Boraine dat de regering met die aanbevelingen teleurstellend weinig heeft gedaan. Hij zegt dat ze ,,vrijwel onherstelbare schade'' heeft aangericht door veel te lang te wachten met het toezeggen van schadevergoedingen aan de slachtoffers van apartheid en er vervolgens ook nog op te beknibbelen. ,,Daarmee heeft ze de slachtoffers zwaar gekrenkt en haar eigen geloofwaardigheid ondermijnd.''

Ook met vervolging van de misdadigers van de apartheid heeft het nooit willen vlotten. Al had de commissie lange lijsten met namen en vergrijpen aan de procureur-generaal beschikbaar gesteld. Het Zuid-Afrikaanse openbaar ministerie verraste Boraine onlangs met een proces tegen kapitein Gideon Nieuwoudt, verdacht van beruchte misdaden tijdens het apartheidsregime. Hij hoopt dat anderen zullen volgen. Maar hij acht de kans veel groter dat de regering zal besluiten tot een algehele amnestie. Dat zou volgens hem heel slecht zijn want ,,zo'n blanco amnestie is amnesie''. ,,Alleen herinneren brengt verlossing. Een natie die zijn verleden niet verwerkt, wordt er door achtervolgd.''