Aap geboren uit getransplanteerde eierstokken; mens niet

Het resusaapje Brenda is de eerste primaat die haar bestaan dankt aan een eicel afkomstig uit een getransplanteerde eierstok. De eierstokken (ovaria) van Brenda's biologische moeder waren verwijderd en, in kleine stukjes gesneden, elders in haar lichaam teruggeplaatst. Een klein half jaar later begonnen deze stukjes weer eicellen te produceren. Na een hormonale stimulatie van de vrouwtjesaap werden er – als bij een normale IVF-procedure – rijpe eicellen uitgenomen en in vitro bevrucht. Twee embryo's die daarbij ontstonden werden bij draagmoeders ingebracht. Eén daarvan bracht Brenda ter wereld, een gezonde dochter (Nature, 11 maart).

Deze ingrepen vonden plaats aan de universiteit in Portland, Oregon in het kader van onderzoek naar mogelijkheden om meisjes en jonge vrouwen te helpen, die tijdens een kankertherapie hun vruchtbaarheid verliezen. Chemotherapie en bestralingen leiden veelal tot onherstelbare schade aan de eierstokken. Er worden geen eicellen geproduceerd en de patiëntes komen voortijdig in de menopauze. Sommige vrouwen kunnen nog vóór de therapie een IVF-behandeling ondergaan en de embryo's voor later gebruik laten invriezen. Als de tumor echter onmiddellijke behandeling behoeft, kan dit niet. Ook voor meisjes is dit geen alternatief. Vandaar dat het idee ontstond om voorafgaand aan de therapie eierstokweefsel uit te nemen, dit in te vriezen en later aan de vrouw terug te geven.

Een van de grootste technische problemen daarbij is het invriezen. Die stap is bij het verwekken van Brenda overgeslagen. Onderzoekers van Cornell University in New York hebben zich er wel aan gewaagd: bij een dertigjarige vrouw met borstkanker (The Lancet, 13 maart). Ook bij haar was voorafgaand aan de chemotherapie een eierstok uitgenomen. Een deel daarvan werd zes jaar in vloeibare stikstof bewaard en toen de vrouw was genezen vlak onder de buikhuid teruggeplaatst. Drie maanden later had de vrouw weer een normale cyclus en konden uit het getransplanteerde weefsel eicellen gewonnen worden voor een IVF-procedure. Daarbij ontstond het eerste menselijke embryo uit getransplanteerd ovariumweefsel. Plaatsing in de baarmoeder leidde echter niet tot een zwangerschap.

Det resultaat is niet alleen door het uitblijven van de zwangerschap verre van ideaal. Zo konden er in acht maanden tijd, na hormonale stimulatie van de vrouw maar 20 rijpe eicellen worden geoogst. Als de bevruchting al slaagde, ontstonden daaruit afwijkende embryo's, op één na.

In een redactioneel commentaar waarschuwt een Belgische onderzoeker voor te veel optimisme. De methode is zijns inziens nog zeer onvolmaakt en niet altijd even veilig. Als een vrouw bijvoorbeeld een tumor heeft die naar de ovaria kan uitzaaien, is het even noodzakelijk als moeilijk om vast te stellen of het teruggeplaatste ovariumweefsel vrij is van kankercellen. Hij pleit er dan ook voor om te blijven zoeken naar andere oplossingen voor vrouwen met kanker die alsnog een kind willen.