Terug naar het vervloekte land

Mensen met het perspectief van een dikke portemonnee en een halflege ziel, die door het leven gaan onder het dictaat van hun agenda en geen echte hartstocht of haat kennen. Zo omschrijft de in Nederland wonende Servische schrijver Borislav Cicovacki (1966) de inwoners van West-Europa in zijn derde verhalenbundel Onvoltooide biografieën. Het zijn cynische woorden, voortkomend uit de teleurstellende ervaringen van zijn hoofdpersonages die naar een ogenschijnlijk betere wereld zijn gevlucht, in de hoop op een normaal leven ver weg van de troebelen in hun geboorteland.

Oorlog, en dan vooral de Joegoslavische burgeroorlog uit de jaren negentig van de twintigste eeuw, was in Cicovacki's twee eerdere bundels In oude tijden heette dit land Haemus (2000) en Zwarte merel in een veld pioenen (2001) uitgebreid aanwezig, voor zover het geweld de levens van gewone, onschuldige mensen ontwrichtte.

De verhalen vielen op door hun experimentele vorm en hun rijke, beeldende stijl, die op de beste momenten deed denken aan grote namen uit de Servokroatische literatuur als Danilo Kiš en Milorad Pavic. In een interview in deze krant over zijn werk zei Cicovacki dat hij het zwartwitbeeld van de recente Balkanoorlog wilde doorbreken. Niet alleen Miloševic en zijn trawanten kregen er van langs, maar ook het Westen, dat vaak weinig begrip had getoond voor de ingewikkelde machtsverhoudingen en emoties op de Balkan.

Onvoltooide biografieën is een bijzonder geslaagd vervolg op die eerdere bundels. De burgeroorlog is in de meeste verhalen achter de rug, maar de pijn is nog altijd voelbaar. Hele bevolkingsgroepen zijn ontheemd en geëmigreerd. Ze hebben een nieuw bestaan moeten opbouwen in een vreemde wereld. Die laatste kent Cicovacki uit eigen ervaring, omdat hij zelf voor de oorlog is gevlucht en in verlengde ballingschap in Nederland leeft.

In hun nieuwe omgeving hebben Cicovacki's personages het moeilijk, alsof ze de welvarende wereld niet kunnen begrijpen. Ze zijn er toegelaten, maar niet omhelsd, met als resultaat dat ze mislukken en geïsoleerd raken. Hun ontgoocheling groeit met de dag en uiteindelijk verruilen ze het onbekende betere voor het bekende slechte en keren terug naar hun vervloekte land van herkomst. Die teleurstelling over het Westen is echter niet iets van de twintigste eeuw, zoals blijkt uit het openingsverhaal `Een brief uit Amsterdam', waarin een antiquaar een brief ontdekt van een 17de-eeuwse Servische barokcomponist Mihailo uit Pec die in Amsterdam als muziekleraar heeft gewerkt en voor de Turken zijn land is ontvlucht. De hoofdstedelijke kooplieden beschouwen de componist als een Turkse Barbaar, en als zowel de vrouw als de dochter van zijn Hollandse werkgever verliefd op hem raken, valt hij in ongenade. Het is typerend gedrag voor een handelselite, die alleen iets met buitenstaanders te maken wil hebben zolang het van pas komt.

Met deze afwijzing is de toon voor de bundel gezet. In een ander verhaal wordt tegen de achtergrond van het overlijden van diepzee-onderzoeker Jacques Cousteau het relaas van een Bosnisch meisje verteld dat naar Belgrado verhuist en daar niet wordt geaccepteerd. Ze vindt er toch haar geluk: bij een duikclub die tijdens de burgeroorlog uit elkaar valt. Het meisje emigreert hierna naar Amerika, waar ze met een Amerikaanse straaljagerpiloot trouwt. Als die opdracht krijgt om zijn bommen op Belgrado af te werpen, gaat ze terug naar de stad die haar eerder afwees. De oorlog dwingt haar te kiezen.

Veel cynischer is `Reis naar het middelpunt van Europa', een ontroerend mooi verhaal over een televisiejournalist van gemengd Nederlands-Servische afkomst die in Joegoslavië op zoek gaat naar het geroofde zoontje van een Bosnische vriendin. Zijn speurtocht voert hem via Boedapest en Wenen naar België, waar het zoontje bij een echtpaar is ondergebracht dat hem misbruikt voor kinderporno. De redactie in Hilversum blijkt echter niet geïnteresseerd in die onthulling en wijst hem af. Voor de hoofdpersoon reden om Nederland de rug toe te keren.

Cicovacki's verhalen danken hun kracht opnieuw aan hun bijzondere vorm: een opzet voor een essay, een interview met een getuige, het draagt er alleen maar toe bij dat je je in een poëtische, surrealistische wereld meent te bevinden.

`Waar moet een Europeaan heen die door zijn continent is verraden', vraagt de verteller zich af in het verhaal `Corvus', waarin de hele bloederige geschiedenis van Europa achter het IJzeren Gordijn ligt besloten. Na lezing van Onvoltooide biografieën weet je het antwoord: naar een andere planeet.

Borislav Cicovacki: Onvoltooide biografieën. Vertaald door Reina Dokter. Van Gennep, 239 blz. €18,–