Schutte zal kwestie over hbo-fraude niet oplossen

Maandag komt de commissie-Schutte met het eindrapport naar de hbo-fraude. Dit `finale onderzoek' is al voor het verschijnen omstreden.

Het komend weekend wordt het overwerken voor Gert Schutte en zijn commissie. Maandagochtend moet eindelijk de onderste steen boven zijn in de eerste grote fraude-affaire in het onderwijs.

Het rapport van de `commissie rekenschap' onder leiding van oud-fractievoorzitter van het GPV Schutte moet het slotakkoord vormen van de slepende kwestie die de hbo-fraude is gaan heten, maar zich uitstrekt over het hele hoger en beroepsonderwijs. Tientallen accountants hebben het afgelopen jaar op 155 hogescholen, universiteiten en mbo-scholen archiefdozen omgekeerd, studenteninschrijvingen geteld, jaarrekeningen nagerekend.

Staatssecretaris Nijs (Onderwijs), de opdrachtgever voor het onderzoek, is er dan ook alles aan gelegen de fout van haar departement onder haar voorganger Hermans niet te herhalen. Eerste beschuldigingen over grootschalig misbruik van overheidsgeld, waarschuwingen over een `carrousel' van buitenlandse studenten, van alles belandde op de bureaus van de ambtenaren in Zoetermeer, maar er gebeurde niets.

Losse draadjes leken het, niet meer. Eind 2001 klopte oud-hogeschooldirecteur Peter de Jong aan bij het ministerie van Onderwijs. Hogescholen zouden jaarlijks tientallen miljoenen euro's opstrijken door subsidie te ontvangen voor buitenlandse studenten die niet of nauwelijks onderwijs volgden. Ze lieten de studenten bovendien na een jaar uitvallen om ze vervolgens aan een andere hogeschool weer in te schrijven, en zo verder. Want: als een student snel uitvalt, ligt er een mooi bedrag klaar van het ministerie.

De Jong vond geen gehoor op het departement. Pas toen hij de Tweede Kamer informeerde, kwam minister Hermans in actie. Hij liet zijn accountants onderzoek doen naar de beschuldigingen. Al gauw bleek het gelijk van de klokkenluider: tegen zes hogescholen moest Hermans aangifte doen wegens verduistering. Eén hogeschool, Saxion IJsselland, wordt vervolgd. Het onderzoek is volgens het openbaar ministerie nog in volle gang.

Er volgde onderzoek op onderzoek, want de signalen dat ook andere instellingen de subsidieregels wel erg soepel uitleggen, bleven komen. Tientallen constructies kwamen aan het licht, maar niemand wist precies wat nog net binnen de wet is of daarbuiten is. Volgens de Algemene Rekenkamer bedraagt het misbruik ongeveer zestig miljoen euro, maar de exacte omvang kent niemand.

Schutte moet daar een definitief antwoord op geven. Maar de prijs van zijn onderzoek is, in alle opzichten, hoog. Niet alleen zijn de kosten van de massa-operatie volledig uit de hand gelopen in plaats van een paar miljoen euro bleken de accountants zeven tot tien miljoen te kosten ook de politieke verhoudingen in de vaste Kamercommissie voor onderwijs zijn door het onderzoek al een jaar ernstig verstoord.

De linkse oppositiepartijen én coalitiepartij D66 nemen al bij voorbaat afstand van de resultaten van de commissie-Schutte. Het onderzoek, zeggen zij, kan nooit waarmaken dat ook echt de onderste steen boven komt. Het onderzoek pretendeert volledig te zijn, maar veel hogescholen zeggen dat alleen de boeken van de laatste paar jaar zijn onderzocht.

Maar er is ook een tweede, meer principieel bezwaar. Door zich te concentreren op de misstappen van de hogescholen, vertelt de commissie maar het halve verhaal, vinden met name de fracties van SP en PvdA. Immers, uit het al eerder genoemde onderzoek van de Algemene Rekenkamer bleek begin vorig jaar dat het ministerie van Onderwijs zélf een groot aandeel had in de affaire.

Volgens de Rekenkamer reageerde het departement ,,niet, onvoldoende doortastend, of betrekkelijk laat'' op signalen van misbruik. Dit komt, zeggen betrokkenen binnen en buiten het ministerie, door de traditionele vermenging van ambtenaren en instellingen. Zij doen doorgaans zaken op basis van wederzijds vertrouwen, en denken graag mee met de scholen. De instellingen kregen bovendien steeds meer vrijheid, zonder dat daar controle of verantwoording tegenover stond. Typerend is het onderzoek dat Hermans liet uitvoeren naar de hbo-fraude. Hij besloot instellingen te vragen zélf op te biechten wat zij hadden misdaan. Eerlijkheid zou worden beloond met vrijwaring van vervolging. Het aantal reacties viel zo tegen dat Nijs na haar aantreden tot weer een nieuw onderzoek besloot nu zonder afhankelijke partij.

Nijs wil met een vernieuwing van het bekostigingsstelsel prikkels voor misbruik tegengaan. De mazen in de wet moeten verdwijnen. Maar ook heeft zij al aangegeven dat de relatie tussen het departement en het onderwijs minder innig moet. Op het ministerie is zij daarom met een reorganisatie bezig, onder meer van de accountantsdienst. Het rapport van de commissie-Schutte zal tot die tijd niet het einde betekenen van de discussie over het schemergebied over de letter en geest van de wet.