Roemenië zoekt de rechtsstaat

Rechteloosheid is een van de kernproblemen van Roemenië op zijn weg richting Europese Unie. Een eigen FBI en een daadkrachtige nieuwe minister van Justitie moeten schot brengen in de strijd tegen de corruptie.

De gevangenis was een nachtmerrie. Tachtig man op één zaal met dertig britsen, geterroriseerd door de man met de sterkste spierballen. Iosif Mihai heeft een jaar achter de tralies gezeten. De angst staat hem nog in de ogen. ,,Ik heb elke dag gebeden om Gods bescherming. Ik denk dat het geholpen heeft want ik ben nog steeds maagd. Tenminste in mijn mond.''

Mihai is een 30-jarige Roemeen uit Onesti, waar zijn ouders vermogende broodbakkers zijn. In de eerste zomer van de nieuwe eeuw begaf hij zich op de plaatselijke oliemarkt met bijna fatale gevolgen. Bij de RAFO-raffinaderij kocht hij zwart olie die hij vervolgens door dezelfde raffinaderij liet bewerken tot benzine. De raffinaderij kon op die manier een deel van de productie buiten de boeken houden en de zoon van de broodbakker zou slapend rijk worden. Om de operatie te financieren leende Mihai voor twee maanden van een plaatselijke oliebaron 100.000 dollar tegen een rente van dertig procent per maand en de helft van de winst.

Binnen twee maanden liep het al mis. Mihai kon de afgesproken rente niet betalen en maakte ook geen winst. De man die hem het geld had geleend liet beslag leggen op zijn huis, zijn auto en zijn bankrekening. Als klap op de vuurpijl – en vooral om zijn eigen sporen uit te wissen – liet de oliebaron de inmiddels hevig overspannen Mihai na een onduidelijke aanklacht opsluiten in de gevangenis.

Kon hij niet in beroep gaan? ,,Beroep? Weer naar de rechter? Ik ben niet gek. Die reageert alleen maar op de meest biedende. Ik had geen cent meer over. Hoe kon ik nou over het bod van de oliebaron heengaan?'' Mihai heeft geprobeerd zijn recht te halen bij het Europese Hof in Straatsburg maar daar kreeg hij te horen dat hij eerst alle stadia van de Roemeense rechtspraak moest doorlopen. En daar had hij na alles wat hij had meegemaakt geen zin in. ,,Kent u die Amerikaanse serie The Untouchables? Nou hier in Roemenië is iedereen touchable. ''

Alexandru Chiciu is het antwoord van de Roemeense regering op de de internationaal gelaakte rechteloosheid in het land. Hij is de Roemeense Eliot Ness, een onvermoeibare, bevlogen misdaadbestrijder. Europa is bang voor de Roemeense corruptie. Als de regering niet binnen enkele maanden orde op zaken stelt, gaat het EU-lidmaatschap van Roemenië voorlopig niet door en zal Bulgarije in 2007 alleen toetreden. Het Europese parlement gaf Roemenië vorige week een laatste waarschuwing. De tijd dringt. De onderhandelingen over het corruptiehoofdstuk (justitie en binnenlandse zaken) moeten nog dit jaar worden afgesloten, wil Roemenië de aansluiting niet verliezen.

De Roemeense FBI heet PNA en zetelt in een deftig gebouw in het centrum van Boekarest. In de gangen hangt een verflucht, de verbouwing van de hoofdingang is nog niet helemaal klaar. Het beeld van Vlad ¸Tepes, beter bekend als Dracula, staat al wel op zijn plaats. Chiciu geeft een rondleiding langs de database, de kamer met de `kliklijn' waar Roemenen elkaar anoniem kunnen aangeven en langs een verdieping achter een stevig traliehek waar de allergeheimste informatie wordt bewaard. Het PNA bestaat sinds 2002 en heeft al flinke successen geboekt. Chiciu somt op. ,,Een minister van Landbouw, ambtenaren, politiefunctionarissen.'' Grote vissen heeft hij gevangen.

Het PNA is ook bezig met een onderzoek naar de oliemaffia in de provincie Bacau waar de stad Onesti ligt. Het geval Mihai kent hij niet. Maar dat het gesjoemel met olie en leningen op grote schaal voorkomt, wil hij niet ontkennen. Verder zwijgt hij nors: ,,We zijn nog bezig met het onderzoek naar de vermeende oliemaffia.''

Mircea Toma, directeur van de `Media Monitoring Agency', is heel wat spraakzamer over wat zich afspeelt in Bacau. Het is één van de provincies die ,,totaal gecontroleerd worden door plaatselijke baronnen'', zegt hij. Die baronnen onderhouden volgens hem nauwe banden met de sociaal-democratische regeringspartij PSD.

Toma's organisatie volgt de persvrijheid in Roemenië. Ook een punt van kritiek door het Europarlement. Het afgelopen jaar kregen 16 Roemeense journalisten te maken met fysiek geweld, de journalistiek als geheel kreeg te maken met een stroom van rechtzaken wegens `laster'. Rechters deelden torenhoge boetes uit. De media komen volgens Toma politiek en economisch steeds meer onder druk te staan. ,,Die baronnen maken gewoon de dienst uit.'' De media zijn bijzonder kwetsbaar omdat ze weinig geld hebben. Toma stelt vast dat de regerende sociaal-democraten sinds 2001 steeds meer invloed hebben gekregen op de media en dat de rechtsstaat de media onvoldoende beschermt. Een Westerse diplomaat bevestigt dat beeld: ,,Je kunt eigenlijk niet zien waar de partij ophoudt en de overheid begint''.

Viorica Costiniu, rechter bij het hof van beroep, spreekt zelfs van een nieuwe `nomenklatoera' binnen het justitiële apparaat: de regering-Nastase heeft overal in het systeem politiek betrouwbare pionnen neergezet die onvoorwaardelijk de partijlijn volgen. Dat kon volgens Costiniu omdat de minister van Justitie zonder enige controle mensen kan benoemen. Samen met organisaties als Transparency International en de Media Monitoring Agency en Europese experts vecht zij voor een maximale onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. Onder de vorige week vervangen minister Rodica Stanoiu van Justitie schoot dat ondanks toenemende kritiek van de EU niet erg op. ,,De politieke klasse dacht dat genoeg was om goede wil te tonen'', zegt rechter Costiniu diplomatiek.

Maar dat was het niet en het Europees Parlement dreigde de toetredingsonderhandelingen met Roemenië op te schorten. Premier Adrian Nastase reageerde prompt door een nieuwe minister van Justitie te benoemen. De jeugdige Cristian Diaconescu is Nastase's laatste hoop. Hij heeft maar een paar maanden de tijd om de Roemeense justitiële kluwen te ontwarren: politiek, rechterlijke macht en openbaar ministerie van elkaar te scheiden en corruptie overal en op alle niveau's aan te pakken.

,,Ik ben niet optimistisch, maar ik ga het proberen'', zegt Diaconescu dapper. De Roemeense minister heeft een ingenieus plan. Samen met de Wereldbank gaat hij zijn eigen justitiële apparaat doorlichten. Om het kritische Brussel de wind uit de zeilen te nemen gaat hij zijn eigen keiharde EU-rapport schrijven. En dan volgen er natuurlijk maatregelen. Keiharde anti-corruptie maatregelen. Hij is vastbesloten om het gewraakte hoofdstuk 24 (justitie en binnenlandse zaken) van de onderhandelingen met de EU nog dit jaar af te sluiten.