Moedeloze broeders

De opera `The Death of Klinghoffer', nu in Nederland opnieuw geënsceneerd, leidt sinds 1991 steeds weer tot heftige controverses. Deze opera is altijd actueel, want het conflict in het Midden-Oosten levert elke dag nieuws.

`Jullie willen alleen maar mensen zien sterven. Jullie zijn gek. Dit had een gelukkige tijd moeten zijn, voor ons, samen. Verdomme. O, verdomd nog aan toe.'' Leon Klinghoffer, de joodse Amerikaan die in 1985 tijdens een cruise op de Middellandse Zee door Palestijnse kapers werd vermoord en in zijn rolstoel van het schip Achille Lauro in zee werd gegooid, krijgt weer een stem in de opera The Death of Klinghoffer.

Mede dankzij deze opera van John Adams is de onschuldige buitenstaander Klinghoffer het bekendste slachtoffer van het al decennia durende conflict in het Midden-Oosten. The Death of Klinghoffer is ook een omstreden opera. Zo keren de dochters van Klinghoffer, die een eigen internetsite hebben, zich al jaren tegen de opera omdat ze het niet eens zijn met de voorstelling van zaken.

Naast Klinghoffer krijgen ook de Palestijnen in The Death of Klinghoffer een stem. Zij klagen over hun verdrijving uit hun land Palestina: ,,Mijn vaders huis werd weggevaagd in 1948, toen de Israëliërs voorbijtrokken door onze straat.'' En elders zingt het koor van Palestijnen teksten uit de bijbel, joodse teksten uit de Klaagzangen van Jeremia en uit de psalmen, over ballingschap en knechting.

De opera The Death of Klinghoffer is altijd actueel en daarmee tijdloos, want het conflict in het Midden-Oosten levert elke dag nieuws. Tijdens de Golfoorlog had de Belgische regering overwogen de wereldpremière in Brussel af te gelasten, uit vrees voor een aanslag op de Muntschouwburg. In maart 1991, vlak voor de première, werd de Palestijn Abdulrahim Kahled gearresteerd, een van de kapers van de Achille Lauro.

Vorige week, met de Nederlandse geënsceneerde première in Rotterdam in het verschiet, stierf de Palestijn Abu Abbas, het brein achter de kaping. Hij bevond zich in Amerikaanse gevangenschap sinds hij vorig jaar na de Irak-oorlog werd opgepakt in Bagdad. Daar had Abbas zeventien jaar geleden zijn toevlucht gezocht nadat hij in Italië was ontsnapt toen het vliegtuig waarin hij zat door de Amerikanen was gedwongen te landen. Volgens de Amerikanen stierf Abbas een natuurlijke dood, Palestijnen beschuldigen de Amerikanen van moord. Deze week verboden de Israëliërs de Palestijnen Abbas te begraven in Ramallah.

Alleen al over de gebeurtenissen na afloop van de kaping van de Achille Lauro zou een opera te schrijven zijn. Het schip, de voormalige Willem Ruys, zonk in 1994 voor de Somalische kust na een brand die twee mensen het leven kostte. ,,Een deel van mezelf is ten onder gegaan'', zei de kapitein – het zou de beginregel van een slotaria kunnen zijn. In 1996 werd de Palestijnse kaper Molqi, een van de personages in The Death of Klinghoffer, in Spanje opgepakt nadat hij in Italië, waar hij tot dertig jaar was veroordeeld, niet was teruggekeerd van een kort verlof. In 1997 kwam de PLO een schikking overeen met de dochters van Klinghoffer. Abbas had al eerder gezegd dat de moord op Klinghoffer ,,een vergissing'' was.

Controverses

De opera The Death of Klinghoffer is zelf ook al jaren in het westen een aanleiding tot diepgaande controverses, rechtstreekse voortzettingen van de meningsverschillen over het Midden-Oostenconflict. De Brusselse première van de enscenering van Peter Sellars was vooral een media-event. De lucide en complexe voorstelling zelf was overigens zeer ingetogen en zelfs afstandelijk. Aansprekend was Adams' welluidende versie van het minimal-componeren.

Het verhaal van de kaping werd slechts fragmentarisch verteld, de moord op Klinghoffer was niet te zien, de poëtische teksten waren eerder persoonlijke innerlijke reflecties dan politieke standpunten. Ook was er sprake van rolverwisseling: de zangeres die de Amerikaanse mevrouw Rumor speelde, was even later de kaper Omar. De koren van Palestijnen en joden werden door dezelfde zangers gezongen. Echte ontroering kwam pas in de aangrijpende slotmonoloog van de weduwe Marilyn Klinghoffer, een lied over liefde, dood en opoffering: ,,Ze hadden mij moeten doden, ik wilde sterven.''

De Amerikaanse première in New York, met zijn grote joodse bevolkingsgroep, was bij publiek en pers veel heftiger omstreden, vooral omdat de Palestijnen aan het woord kwamen en bijbelse teksten spraken. Dat was al voorzien bij de eerste plannen voor het stuk. In een tv-documentaire van Tony Palmer zegt librettiste Alice Goodman dat haar hele tekst, regel voor regel, is bekeken door advocaten die zijn gespecialiseerd in smaad. Pas daarna mocht John Adams de tekst op muziek zetten.

Dat Alice Goodman van joodse afkomst is, verminderde de tegenstand niet. En dat ze inmiddels tot het christendom was bekeerd, hield ze maar voor zich, om de discussie niet nog meer op scherp te zetten. In San Francisco werd buiten het theater gedemonstreerd, maar binnen zat de zaal vol. In Los Angeles en in het Engelse Glyndebourne werd The Death of Klinghoffer van het programma afgevoerd. Na 11 september werd de kritiek op de opera opnieuw opgevoerd. De Amerikaanse musicoloog Richard Taruskin betichtte in The New York Times John Adams ervan het terrorisme te ,,romantiseren''. Een verbod op de opera was overbodig als die nooit meer zou worden uitgevoerd.

Sterke Amerikaanse druk op het BBC Symphony Orchestra om de opera niet uit te voeren had geen succes. Maar bij een uitvoering in Boston in 2001, een week voor de geruisloos verlopen concertante Nederlandse première tijdens de Matinee in het Amsterdamse Concertgebouw, werden de koren van joden en Palestijnen geschrapt, uit vrees voor publieke reacties.

De kwestie-Klinghoffer kreeg onlangs in Amerika een echo in de hoogoplopende discussie over de al of niet antisemitische strekking of werking van de film The Passion of the Christ van Mel Gibson. Ook hier gaat het om de verbinding van religie en politiek met de situatie in het Midden-Oosten. Katholieken en orthodoxe christenen zien in de film de bijbel geïllustreerd, joden vinden dat ze na bijna tweeduizend jaar alsnog van Godsmoord worden beschuldigd. Zulke kwesties raken open zenuwen. Nuances in de discussie lijken uitgesloten.

Verdediging

Componist John Adams, librettiste Alice Goodman en regisseur Peter Sellars, die het idee voor The Death of Klinghoffer leverde, blijven hun opera krachtig verdedigen. Het drietal maakte ook de succesvolle opera Nixon in China (1987), over de historische ontmoeting van de Amerikaanse president Richard Nixon met de Chinese partijleider Mao Zedong. The Death of Klinghoffer is een heel andere opera, vrijwel zonder handeling. Het is geen docudrama, eerder een beschouwelijk oratorium. Nixon in China ging over een botsing van culturen; The Death of Klinghoffer pleit voor een fusie van culturen. Joden en Palestijnen worden gelijkelijk gepresenteerd als slachtoffers van een tragedie en als mensen die elkaars broeders moeten worden. Tegelijkertijd ziet Adams het moedeloze van dat laatste in: ,,We pretenderen geen oplossing te bieden. Klinghoffer is een symbool voor alle slachtoffers van oorlogen.'' Volgens Alice Goodman is alle kunst morele actie, politiek en religieus. ,,Kunst kan zich niet onttrekken aan wat mensen moeten doormaken in het leven.''

De uitvoering van The Death of Klinghoffer werd de afgelopen weken in Rotterdam voorafgegaan door drie debatten over het conflict tussen Israëliërs en Palestijnen onder de Saddam-achtige titel `De Moeder van alle Conflicten'. Afgelopen zondag probeerden de schrijvers Marcel Möring en Abdelkader Benali, de joodse hoogleraar Judith Frishman en de arabist Maurits Berger ,,de ingegraven standpunten te verlaten om bruggen te bouwen voorbij de nationalistische, fundamentalistische en zionistische fixaties.''

Volgens het panel heeft een deel van het probleem van het Midden-Oosten zich ook naar ons land verplaatst, getuige de discussies over hoofddoekjes en moslimscholen. Frishman: ,,Ik ben verbaasd dat de groeiende sympathie in ons land voor de Palestijnen niet gepaard gaat met een groeiende sympathie voor moslims.'' In de zaal was ook een jonge Palestijnse, wier grootmoeder nog steeds de sleutel heeft van het huis in Jeruzalem waaruit ze door de Israëliërs is verdreven. Het klonk als een variant op het openingskoor van The Death of Klinghoffer: `Mijn vaders huis werd weggevaagd in 1948'.

`The Death of Klinghoffer' door Onafhankelijk Toneel en Rotterdams Philharmonisch Orkest: 24, 26, 28, 30 maart; 1, 3 april. Nieuwe Luxor Theater Rotterdam. Reserveren: 010-4843333.

In Boston werden de koren van joden en Palestijnen geschrapt

De dochters van Klinghoffer vinden de opera antisemitisch