Is de lezer misleid over afpersing?

Vorige week verklaarde de Amsterdamse politie dat het verhaal over afpersing van winkeliers dat vorig jaar in NRC Handelsblad stond, op verzinsels berustte. Was de journalist die het verhaal had geschreven misleid? En waren de lezers dat dus ook?

`Crimineel beschermt winkelier hoofdstad' luidde de kop op de voorpagina van deze krant op 1 november. J. Kunneman, eigenaar van een bakkerszaak in winkelcentrum De Amsterdamse Poort, vertelde dat hij ,,anderhalf jaar lang 400 euro per maand had betaald om zijn zaak te vrijwaren van vechtpartijen''.

Volgens Kunneman zouden ,,veel winkeliers protectiegeld betalen''. Bestuurder H. Grifhorst van brancheorganisatie MKB in Amsterdam bevestigde dat beeld, ook voor andere stadsdelen. Verontrustend nieuws dat het Tweede-Kamerlid Van Heemst (PvdA) inspireerde tot vragen aan de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken.

Het bericht op de voorpagina werd gevolgd door een paginagroot verhaal in het economiekatern over `het ABC van de verloedering' in de winkelbranche. Daarin stond de `C' voor criminaliteit: diefstal, gewelddadige beroving en afpersing door opgedrongen `protectie'.

Auteur Karel Berkhout nam met dit artikel afscheid van de economieredactie waarvoor hij bijna twaalf jaar had gewerkt; inmiddels is hij werkzaam op de kunstredactie. Het was een stuk om tevreden over te zijn. Eindelijk was er iemand die hardop durfde zeggen aan welke bedreigingen winkeliers blootstonden. Behalve politiek Den Haag pikte ook burgemeester Cohen de noodkreet op.

Berkhout had de naam van bakker Kunneman gekregen van MKB-bestuurder H. Grifhorst. Het relaas van Kunneman leek betrouwbaar, onder meer omdat hij videobanden liet zien van diefstal in zijn zaak. Ook het eigen personeel was soms medeplichtig. Het verhaal over afpersing van winkeliers werd in algemene zin bevestigd door twee brancheorganisaties.

Een punt dat argwaan had kunnen wekken, was dat de politie zei het probleem niet te kennen. Bij geen enkel wijkteam zou aangifte zijn gedaan. Maar misschien was dat ook niet vreemd. Wie durfde aangifte te doen als dat gewroken kon worden op hemzelf of zijn gezin? Kunneman was zo moedig zijn verhaal te vertellen, ondanks het feit dat hij na sluitingstijd al eens met een wapen was bedreigd en bewusteloos was geslagen.

Ruim vijf maanden verstreken en het nieuws ebde weer weg uit de maalstroom van de actualiteit. Totdat vorige week De Telegraaf met vette koppen berichtte: `Afpersing winkeliers verzonnen'. De Amsterdamse hoofdcommissaris Joop van Riessen en commissaris Ed Hogervorst hadden de zaak, die ook het NOS Journaal haalde, laten onderzoeken en geconstateerd dat het om ,,pure verzinsels'' ging. ,,De politie voelt zich bedrogen'', zei Van Riessen. De betrokken winkelier weigerde namelijk aangifte te doen en de `beschermer' bleek geen criminele afperser te zijn, maar werknemer van een gewoon beveiligingsbedrijf. Inmiddels had winkelier Kunneman de zaak verkocht; hij zou nu in het buitenland zijn.

Is de redacteur destijds te lichtgelovig geweest? Achteraf kun je dat constateren, maar aan de andere kant waren er wel waarborgen. Terwijl anderen in zulke gevallen anonimiteit eisen, wilde deze bron met zijn naam in de krant. Hij werd bovendien aanbevolen door een MKB-bestuurder. En een deel van zijn verhaal kon hij met videobanden illustreren.

Dan ga je als verslaggever uit van iemands goede trouw. Tenzij je categorisch aanneemt dat wie – al dan niet gedwongen – criminelen met criminelen bestrijdt, een dubieuze bron is zolang de politie het verhaal over protectie niet bevestigt. Maar dan zal misschien een deel van de werkelijkheid verborgen blijven.

De woordvoerder van de politie in Amsterdam, Elly Florax, vindt afpersingsverhalen altijd twijfelachtig als mensen weigeren aangifte te doen, vooral omdat aangifte tegenwoordig ook anoniem kan gebeuren. Bovendien ergert ze zich aan de suggestie dat de politie niet optreedt tegen afpersers. ,,Als ons zoiets wordt gemeld, gaan wij er op af. Wij dulden geen afpersing.''

Waarom heeft de politie de uitslag van het onderzoek naar winkelier Kunneman niet eerst aan NRC Handelsblad gemeld, de krant die haar destijds de eerste vragen stelde over de vermeende afpersing?

Volgens Florax was De Telegraaf al enige tijd op de hoogte van de misleiding. Maar omdat het onderzoek nog liep, heeft die krant gewacht met publicatie totdat de politie de zaak rond had. Toen het zover was, is De Telegraaf als eerste ingelicht. Vervolgens is een persbericht verspreid waarna berichten in andere kranten volgden, inclusief NRC Handelsblad.

In het bericht van de Amsterdamse redactie in deze krant wordt met nadruk gezegd dat het protectieverhaal ,,volgens de politie'' een verzinsel is.

MKB-bestuurder Grifhorst houdt vol dat het midden- en kleinbedrijf vaak slachtoffer is van afpersing. ,,Als de politie al niet naar de Hells Angels durft te gaan, wat denkt u dat een winkelier doet als hij wordt bedreigd?'' In De Telegraaf zet de voorzitter van de winkeliersvereniging De Amsterdamse Poort ,,ondanks alles vraagtekens bij het onderzoek van de politie''.

Wat moet de lezer geloven? Het is niet uigesloten dat de winkelier door alle ellende die hij meemaakte – aan de winkeldiefstal en de overval wordt niet getwijfeld – zo in het nauw is geraakt, dat hij een deel van het verhaal is gaan fantaseren. En toen hij er helemaal geen gat meer in zag, zijn winkel verkocht heeft en met de noorderzon is vertrokken.

Maar dan nog blijven feiten heilig. En dus kunnen journalisten niet argwanend genoeg zijn, zelfs als een verhaal aannemelijk klinkt.

Piet Hagen, oud-hoofdredacteur van `De Journalist', blikt eens in de veertien dagen kritisch terug op artikelen in NRC Handelsblad. Alle eerdere bijdragen op www.nrc.nl/krantachteraf